Қазақша рефераттар

Әлия Молдағұлова туралы

A

Әлия Нұрмұхамбетқызы Молдағұлова (1925–1944) — қысқа ғұмырында ел жадында мәңгі қалатын ерлік үлгісін қалдырған қаһарман. Төменде оның өмір жолы, оқу жылдары, майдандағы қызметі және есімін ұлықтаған мәдени мұра жүйеленіп берілді.

Балалық шағы Оқу жылдары Ленинград қоршауы Мерген Халық есінде

Балалық шағы

Әлия Нұрмұхамбетқызы Молдағұлова 1925 жылы 15 маусымда Ақтөбе облысы Қобда ауданындағы Бұлақ ауылында Нұрмұхамбет Сарқұлов пен Маржан Молдағұлованың отбасында дүниеге келді.

1933 жылы анасы қайтыс болғаннан кейін Әлия нағашы ағасы Әбубәкір Молдағұловтың отбасында тәрбиеленді.

Оқу жылдары

Әулиеата

1933 жылы Әбубәкір отбасы Әулиеатаға көшті. Сол жерде Әлия мен Сапура (Әбубәкірдің қарындасы) №11 мектепте оқуды бастады.

Мәскеу

1935 жылы Әбубәкір Мәскеудегі Әскери-көлік академиясына оқуға түсуіне байланысты отбасы Мәскеуге қоныс аударды. Әлия Мәскеудегі №891 мектепте 4-сыныпты аяқтады.

Ленинград

1938 жылы академия Ленинградқа көшірілгеннен кейін Молдағұловтар да осы қалаға барды. Отбасындағы материалдық қиындықтарға байланысты Әлия өз келісімімен Ленинградтағы №46 мектеп-интернатқа орналастырылды. Интернат тәрбиеленушілері №140 мектепте оқыды.

Соғыс жылдары және эвакуация

1941 жылы соғыстың басталғаны туралы хабарды интернат тәрбиеленушілері Сиверская станциясындағы демалыс лагерінде естіді. Кейін №46 мектеп-интернаттың тәрбиеленушілері Ярославль облысының Вятск (Вятское) селосына көшірілді.

Әскери ұшқыш болуды армандаған Әлия Вятскідегі мектептің 7-сыныбын бітіріп, Рыбинскідегі авиация техникумына оқуға түсті.

Мергендер мектебі

1942 жылғы желтоқсан – 1943 жылғы шілде аралығында Әлия Мәскеудегі Орталық мерген қыздарды даярлайтын мектептің курсанткасы болды.

Майдан

1943 жылғы шілде – 1944 жылғы қаңтар аралығында Солтүстік-Батыс майданның 54-атқыштар дивизиясы 4-батальонында мерген болып қызмет етті.

Соңғы шайқас және марапат

1944 жылдың қаңтарында дивизия Псков бағытына қарай шешуші шайқасқа шықты. 14 қаңтар күні Псков облысының Казачиха деревнясын жаудан азат ету кезінде Әлия ерлікпен қаза тапты.

СССР Жоғарғы Советі Президиумының 1944 жылғы 4 маусымдағы Жарлығымен Әлия Молдағұловаға Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.

Халық есінде

Әлияның өмірі қысқа болса да, ерлікке толы. Оның бейнесі халық жадында мәңгі сақталады: ескерткіштер қойылды, көшелер мен мектептерге есімі берілді, музейлер ашылды. Ақындар жыр арнап, сазгерлер ән жазды, суретшілер мен мүсіншілер Әлия бейнесін сомдады.

Зерттеушілер мен авторлар

  • С. Синицкий — «Белые ночи» кітабының авторы.
  • С. Асқаров — «Әлия» деректі очеркінің авторы.
  • Ә. Нұрмаханова — «Шығыс шынары» повесінің авторы.
  • Ж. Жұмақанов — «Әлия» еңбегінің авторы.

Әлия есімі берілген нысандар

Көшелер

Ақтөбе, Мәскеу, Санкт-Петербург, Тараз қалаларында Ә. Молдағұлова атындағы көшелер бар.

Музейлер

  • Ақтөбе қаласындағы облыстық мемориалдық музей.
  • Мәскеудегі №891 орта мектеп.
  • Санкт-Петербургтегі №140 орта мектеп.
  • Әліпбайсайдағы патриоттық орталық.

Ескерткіштер мен мемориалдар

Монаково бауырластар зираты

1965 жылы Ұлы Жеңіс қарсаңында Псков жеріндегі Монаково бауырластар зираты ашылды. Бұл жерде Казачихада қаза тапқан 2 мыңнан астам Қызыл Әскер сарбазы жерленген.

Әлияға арналған ескерткіштер (ірі нысандар)

  • Новосокольники

    Авторы: М. Айнеков

  • Ақтөбе

    Авторлары: Л. Рапутов, Е. Штамм

  • Ақтөбедегі мемориалдық кешен

    Авторы: Б. Әбішев

  • Әліпбайсай ауылы

    Авторы: Б. Әбішев

  • Алматы

    Мемориалдық кешен: «Әлия–Мәншүк»

  • Мәскеу

    Ескерткіш авторы: Б. Әбішев

  • Мемориалдық музейдегі бюст

    Авторы: О. Шанов

Көркемөнердегі бейнесі

Суреттер мен сериялар

  • «Әлия» — С. Әлімбетов.
  • «Мәңгілікке сапар» — А. Ануфриев.
  • «Ауыл Бұлақ» — А. Корват.
  • «Мерген Әлия Молдағұлова» — А. Сапугов.
  • «Мерген Әлия» (күріштен жасалған) — Ф. Терещенко.
  • «Әлия» — О. Нұржұмаев.
  • «Бұлақтағы Әлияның үйі» — Н. Өтегенов.
  • «Соңғы көктем» — Т. Телеушев.
  • Ә. Өтеген-Тана сурет сериялары: «Майданда», «Әлия-ән», «Әлия-хат», «Әлия мәңгі».

Гобелендер

  • «Әлия» — М. Нартов, Н. Рахманқұлов.
  • Триптих «Әлия» — Б. Атыраубаев.

Қоғамдық бастамалар

  • Каспий жүк таситын теплоходқа Әлия есімі берілген.
  • Іздестіру тобы және «Әлия гүлі» бишілер тобы.
  • Әлия есімі берілген мектептер: Мәскеу №891, Шымкент №29, Новосокольники №72, Орал №38.

Әлия туралы шығармалар мен әндер

  • «Әлия–Мәншүк» жинағы.
  • «Песнь праматери Хобды» — А. Өтегенов.
  • «Гүл-ғұмыр» поэмасы.
  • «Он тоғыз жас» әні — Е. Ашықбаев.
  • «Қызғалдақ-ғұмыр Әлия», «Сағыныш» — Г. Аймаханова.
  • «Әлия» әні — Б. Тәжібаев, С. Байтереков.
  • «Ару қыз, ержүрек қыз, Әлия қыз» — композитор Қ. Қожанбаев.
  • «Әлия» әні — Ә. Сәдуақасова.
  • «Әлия» деректі повесі — Ә. Оралбай.
  • «Әлия–Мәншүк» поэмасы — Т. Молдағалиев.
  • «Әлия» поэмалары — К. Деркаченко, Р. Трофимов.
  • «Әлия» балеті — М. Сағатов.
  • «Әлия» деректі фильмі — режиссер Ю. Пискунов.
  • «Мергендер» көркемсуреті — С. Асқаров.
  • «Әлия» спектаклі — Ә. Тарази.
  • «Жарық жұлдыздар» поэмасы — С. Жиенбаев.

Әлия–Мәншүк: Шығыстың шолпандары

СССР Жоғарғы Советі Президиумының 1944 жылғы 1 наурыздағы Жарлығымен Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметоваға Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.

Ақтөбе батырлары: «Ешкім де ұмытылмайды»

Соғыс жылдары майданға 100 мыңнан астам ақтөбелік жауынгер аттанды. Сол кезеңде 35 жауынгерге Кеңес Одағының Батыры атағы берілді, ал 9 жауынгер Даңқ орденінің толық кавалері атанды.