Балалар әдебиеті арқылы көмекші мектеп оқушыларының сөз қорын дамытудың жолдары

Балалар әдебиетінің мәні

Балалар әдебиеті — руханиятымыздың көркем шежіресі, келешек әдебиетінің бастауы. Академик-жазушы Мұхтар Әуезовтің «Ел болам десең, бесігіңді түзе» деген тұжырымы тәрбиенің ең алғашқы сатысына назар аударады. Бесікті түзетудің бір жолы — бесік жырын, яғни балалар әдебиетін түзету.

Бүгінгі балалар әдебиеті жанры алуан, өрісі кең, мәдени салмағы зор әдебиетке айналды. Бала шығарманы тек тыңдап қана қоймай, мазмұнын түсінуге ұмтылады, біртіндеп ұғым қалыптастырады, өз ойын жүйелі жеткізуге дағдыланады. Осы үдерісте тіл мен ойлаудың өзара бірлігін түсінеді: ой тіл арқылы көрініс табады, сөйлеуді ойлаудан бөліп қарастыру мүмкін емес.

Тіл дамыту және ақыл-ой тәрбиесі

Педагогика мен психология ғылымдары бастауыш сынып оқушыларының тілін дамытуды ақыл-ой тәрбиесімен өзектес қарастырады. Ақыл-ой тәрбиесінің негізгі міндеті — баланың жас ерекшелігіне сай қоршаған дүниені таныту: заттың сапасы, қолданылу орны, қасиеті, неден жасалғаны және не үшін қажет екені туралы нақты түсінік беру.

Мақсатты ұйымдастырылған оқу мен тәрбие баланың дүниені шынайы тануына, табиғатқа, адамға, қоғамға дұрыс қарым-қатынас қалыптастыруына ықпал етеді. Бұл бағытта көркем шығармалар сабақта да, сабақтан тыс уақытта да тиімді қолданылады: баланың байқағанын талдауға, салыстыруға, қорытынды жасауға, ойын жүйелі айтуға үйретеді.

Табиғатты аялау және тіл мәдениеті

Адамзатқа және табиғатқа сүйіспеншілікті тәрбиелеудің басты құралдарының бірі — халық тілі, мәдениеті, ана тілінің құдіреті. Бұл құндылықтар халық ауыз әдебиеті үлгілерінде терең сақталған. Ана тілі, дүниетану сабақтарында және сыныптан тыс жұмыста экологиялық мазмұндағы көркем шығармаларды қолдану баланың табиғатқа мәдени қарым-қатынасын қалыптастырады.

Халық даналығы арқылы экологиялық тәрбие

«Бұлақ көрсең — көзін аш» (табиғи көздерді қорғау мәдениеті)
Құстардың ұясын, құмырсқаның илеуін бұзба
Көкті жұлма, құраққа орақ салма
«Су ішкен құдығыңа түкірме» (қастерлеу және жауапкершілік)

Мұндай үлгілер баланың экологиялық сауатын ашып қана қоймай, тіл байлығын да жетілдіреді.

Көркем шығарма баланың санасы мен сезіміне әсер етеді: кейіпкердің қуанышына қуанып, ренішіне ренжиді, көмектескісі келетінін ашық айтады. Балалар ұнатқанын да, ұнатпағанын да бірден білдіретіндіктен, мұғалім олардың эмоциялық үнін, өзіндік көзқарасын байқап, соған сүйене отырып тілдік жұмыс ұйымдастыра алады.

Эстетикалық талғам және бақылау дағдысы

Мектеп жасындағы балалардың көркемдік талғамын қалыптастыру — әсемдікті сезіну, әдемілікті көре білу, табиғаттағы үйлесімділікті көркем шығармалардағы суреттермен салыстыру арқылы жүзеге асады. Бұл әсіресе «Жыл мезгілдері», «Ұлттық өнер», «Менің елім — Қазақстан» сияқты тақырыптарды меңгертуде тиімді.

Арнайы ұйымдастырылған топсаяхаттар балаларға табиғат сұлулығын бақылап, оны жүйелі баяндап, әңгімелеп айтуға мүмкіндік береді. Ұлттық музейлерге экскурсия барысында оқушылар ұлттық аспаптар, ұлттық киімдер, ұлттық тағамдар сияқты құндылықтардың әсемдігін сипаттап, сөз саптауын дамытады.

Фольклор жанрлары — тіл дамытудың тірегі

Бастауыш мектепте ауыз әдебиеті үлгілері кеңінен қолданылады, өйткені олар балаларға жеңіл, ықшам, есте сақтауға қолайлы әрі мазмұны терең. Оқушылардың тілін дамытудың негізгі жолдарының бірі — көркем шығармалар арқылы жүйелі жұмыс жүргізу.

Ертегі

Ертегі — халық өмірін бейнелейтін, фантастикалық негізге құрылған оқиғалы көркем шығарма. Оның бай қиялы баланың ойын қозғап, өмір сырларын танытады, сана-сезімі мен ақыл-ой қызметінің ерте қалыптасуына көмектеседі.

М. Әуезов пікірі

«Ертегілер жас баланың ой-санасын оятып, қиялының шарықтап өсуіне әсер етеді».

Хайуанаттар жайындағы ертегілер (мысалы, «Түлкі мен қоян», «Түлкі мен бөдене», «Күшік пен мысық», «Түлкі мен тауық») балаларға мінез-құлықты салыстыра тануға, қиын жағдайда асықпай, ақылмен шешуге үйретеді.

Мақал-мәтел

Мақал-мәтелдер терең ойға жетелейді, көркем әрі образды сөйлеуге жаттықтырады, сөздік қорды байытады. Халық даналығы ұрпаққа нақыл арқылы үлгі-өнеге болып жетеді.

Оқу: «Оқу — білім бұлағы»
Адамгершілік: «Адам болар баланың кісіменен ісі бар...»
Еңбек: «Еңбек түбі — зейнет»

Маңыздысы — мақал-мәтелді тек жаттатып қоймай, мағынасын ашып, баланың өз қорытындысын айтуына мүмкіндік беру.

Жұмбақ

Жұмбақ баланың ақыл-ойын дамытады, тіл байлығын арттырады, ұқсастық пен айырмашылықты табуға, қорытынды жасауға үйретеді. Құпияны ашуға ұмтылу баланы ойлануға мәжбүр етеді және танымдық белсенділікті күшейтеді.

Ғылыми анықтамалар (қысқаша)

Ш. Ахметов: жұмбақ — затты көркем тілмен тұспалдап суреттеу арқылы адамның поэтикалық көзқарасын сынайтын халықтық жанр.

М. Ғабдуллин: заттың өзін атамай, сыртқы белгілерін қысқаша сипаттап, сол арқылы табуды жұмбақ дейміз.

Бастауышта «білгіштер сайысы», «жұмбақ жарысы» сияқты форматтар тақырыпқа немесе мерекеге орай ұйымдастырылса, нәтиже артады.

Жаңылтпаш — дыбысты түзету және сөйлеуді ширата түсу

Жаңылтпаш — баланы анық, дұрыс сөйлеуге үйрететін тиімді жанр. Ол қиын дыбыстарды (әсіресе р, с пен ш) дұрыс айтуға жаттықтырады, сөзді бұрмаламай сөйлеуге дағдыландырады. Балалар жаңылтпашты жатқа, мүдірмей айтқан сайын сөздік қоры да, ой-қиялы да дамиды.

Жаңылтпашты қолдануда бірізділік қажет: алдымен баяу, кейін жылдамдатып, бірнеше рет қайталату; әртүрлі дыбысқа құрылған үлгілерді алмастырып беру. Бұл әдіс сөйлеу мәдениетін күшейтіп, ойды анық әрі дәл жеткізуге үйретеді.

С. Сейфуллиннің пікірі

«Жастардың, бала-шағаның жиналып ойын-күлкі дүкенін құрған орында айтылатын айтыстың бірі — жаңылтпаш. Бұл да ертек, өлең, жұмбақ айтысу тәрізді жастардың тілге ұстануларына, ойнақы, қырлы сөздерді тақпақша атқылап, билеп еркін сөйлеуге төселу ретінде балаларға жас кезінен сабақ-ойын болатын нәрсе — осы жаңылтпаш».

Көркем шығарманың тәрбиелік әсері

Көркем шығармаларды сахналату, рөлдерге бөліп ойнату баланың образға енуін күшейтеді: кейіпкердің іс-қимылын, жүріс-тұрысын бейнелеуге тырысып, сөздік қорын белсенді қолданады. Оқушылардың әсерленгіштігін ескере отырып, батырлар туралы әңгіме, өлеңдерді өткенде фильмнен үзінді көрсету, кездесу ұйымдастыру да нәтижелі.

Мектеп мерекелерінде (Наурыз, 9 мамыр — Жеңіс күні) бұл бағыт айқын байқалады: балалар батырлыққа еліктеп, белсенділік танытады. Тәуелсіздік жылдарында халық қаһармандарының (мысалы, Б. Момышұлы, Қ. Қайсенов, Р. Бағыланова және т.б.) ерлігі мен еңбегін таныту, олар туралы жазылған көркем туындыларды сабақта және сыныптан тыс уақытта пайдалану — тәрбиелік әлеуеті жоғары жұмыс.

Балалар әдебиеті арқылы тіл дамытудың нәтижелері

Педагогикалық-психологиялық еңбектерді талдау балалар әдебиеті арқылы тіл дамытудың келесі ерекшеліктерін айқындауға мүмкіндік береді:

Оқылған шығарма кейіпкерлеріне еліктеу, қиялдау
Жағдайға сай сезім мен эмоцияның пайда болуы
Қарым-қатынас жасау дағдыларының қалыптасуы
Қарапайым еңбек дағдыларының дамуы
Ойын ережелерін сақтау және тапсырманы ынтамен орындау
Сөйлеу белсенділігінің артуы
Іс-әрекетті бағдарлау және өзін-өзі басқару дағдылары
Шығармашылық әрекеттер және көрнекі-образды ойлау
Мақал-мәтел, жұмбақ арқылы қорытынды жасауға үйрену

Қорытынды

Оқушылардың тілін дамытуда көркем шығарманың тәрбиелік мәнін ашу үшін халық ауыз әдебиеті үлгілерін және жазба балалар әдебиеті туындыларын жүйелі қолдану қажет. Жас ерекшелігіне сай жанрларды (ертегі, мақал-мәтел, жұмбақ, жаңылтпаш) дұрыс таңдау тілдік дамуды жеделдетіп, танымдық қабілетті күшейтеді.

Жоғары сыныптарда да балалар әдебиетін мақсатты пайдалану — мәнді түсіндіру, білім беру, үлгі-өнеге көрсету жұмыстарының ықпалды құралы. Бұл бағыттағы жұмыс педагогика мен психология ғылымдарының зерттеу әдістеріне сүйенгенде ғана нәтижелі болады: әдіс — мақсатқа жетудің тиімді тәсілі.