Көк Ғираттың жолына

Бегәлі сыншы және көрден шыққан бала

Бегәлі — ханға ат сынап беретін, аттың сынын танитын сыншы. Бірнеше мәрте ат сынап, елге аты шыққан. Бір күні тағы да ат сынауға кеткенде, үйінде жүкті әйелі қалады. Бегәлі жоқта әйелі қайтыс болады.

Араға күн салып, ел ішінде: «Әйелінің қабірінен бір бала шығып жүр екен», — деген сөз тарайды. Мұны естіген Бегәлі абдырап, ханға барып ақыл сұрайды.

Бегәлі айтқанын істеп, моланың түбіне тығылып жатады. Бір мезетте бала көрден шығып, ерге мініп алып шулап, жерді сабалап ойнайды да, қуыршақты лақтырып тастайды. Бегәлі баланы ұстап алады.

Бала шырылдап: «Менің емген ақ мамам бар, шешем де, әкем де — сол», — дейді. Бала басылмаған соң, Бегәлі уақытша қоя береді. Бала қайта кіріп, қайта шығып: «Ақ мамам бар еді, шешем бар еді, енді екеуі де жоқ, қу сүйек болып жатыр. Әкем сен екенсің», — дейді.

Бегәлі баланы үйіне алып келіп, атын Көрұғылы қояды. Тоғыз күн той, он екі күн ойын жасайды.

Ғират, ханның қаталдығы және қашу

Бір-екі жылдан соң, бала есейген кезде, хан Бегәліге қайтадан ат іздетеді. Бегәлі үш ай жүріп, үш атты арытып, ақыры Ғират атты тұлпарды тауып әкеліп, ханға береді. Айтқанда, ол ат «тоқсан ұрғанда аяғын тоғыз басатын» ерекше жүйрік екен.

Соқыр қалған Бегәлі баласына: «Бір жұлым үй тігіп, атты соның ішіне байла. Екі жағына екі шелек су қой. Есігін жап та, өзің кет. Қайтып келіп қараушы болма», — дейді.

Бірақ Көрұғылы қызығып, қайта келіп қараса, Ғираттың екі қанаты бар екен, қанатын шелектегі суға малып тұр. Сонда ол ашуға мініп, сыртқа шығып, ханның ата-бабасын қоса сөгіп жібереді.

Әкесі сұрағанда, Көрұғылы болғанын жасырмай айтады. Бегәлі сескеніп: «Ойбай, балам, атты алып кел!» — дейді. Көрұғылы Ғиратты алып келіп, екеуі қашады. Ол кезде Көрұғылы сегіз жаста екен.

Жәмбілбел: жаңа мекен және әулиенің сыйы

Қашып келе жатып, Бегәлі баласынан: «Күннің батысында не көрдің?» — деп сұрайды. Бала «қара қою бұлт көрінеді» дейді. Бегәлі: «Бұлт емес, ол — Жәмбілбел тауы. Темірқазық жағында жалғыз аяқ жолы бар, сол жолмен жүр. Сол тау біздің мекеніміз болсын», — деп бағыт береді.

Бегәлі тағы: «Күнбатыс жақтағы әулиеге бар. Не берер екен», — дейді. Көрұғылы барып түнеп қайтады. Әулие бір кеуекте тұрған киім-кешек пен қару-жарақты алуды айтады. Әкесі: «Құдай берген екен, барып алып кел», — дейді. Көрұғылы алып келеді.

Осы маңда олар таудың үстіне паналап, күн кешеді. Уақыт өте айналасына адам жиналып, бірін аға, бірін іні тұтып, ағайын-тумаластай болып отырады.

Кек жолы: Бесбатыр және Ақ Дінәс

Бір күні Көрұғылы әкесінен: «Кегің кеткен жер бар ма?» — деп сұрайды. Бегәлі: «Баяғыда Бесбатыр деген батыр қарындасымды тартып алып кеткен», — дейді. Көрұғылы Бесбатырдың елін іздеп аттанады.

Ол елге жетіп, үй сыртынан тіл қатса, бір кемпір шығады. Сөз арасында кемпірдің өзі сол баяғы алып кеткен апайы екені анықталады. Бірақ кемпір: «Мені алып жүруге жарамаймын. Оның орнына Бесбатырдың Ақ Дінәс атты сұлу қызы бар. Қымыз апарғанда қолынан тартып қал — мен көтеріп жіберемін. Атқа мінгестіріп қаш», — деп ақыл береді.

Айтқандай, қыз қымыз алып шыққанда, Көрұғылы қолынан тартып қалады, кемпір дем беріп көтеріп жібереді. Кемпір: «Бесбатырдың бес күн ұйықтайтын ұйқысы бар, бірақ оянса жетеді, қапы болма», — деп ескертеді.

Бесбатыр оянып, қара айғырға мініп қуады. Жолда дария кездеседі: Көрұғылы Ғиратты суға салып жібергенде, Ғират арғы бетке зу етіп шығады. Қара айғыр секіргенде бір аяғы суға шалынып, Бесбатыр тоқтайды да, соңынан бата береді: «Жолың болсын, жолдасың қайырлы болсын», — дейді.

Бесбатырмен беттесу және астарлы өсиет

Ақ Дінәс Көрұғылыға: «Менің әкем сені тақымына қысып алып кетер еді», — деп, Бесбатырдың күшін айтады. Көрұғылы «көрейін» деп, Тәшкент пен Қоқанның арасынан жалғыз жүретін Бесбатырға барады.

Бесбатыр қонақ қылмақ болады, бірақ Көрұғылы түспейді. Сонда Бесбатыр келіп, Көрұғылының желкесінен ұстап, тақымына қысып, аттан түсіріп алады да: «Бұл атты Ақ Дінәс келіп алып кетсін», — дейді.

Кейін Көрұғылы аңдып жүріп атқан оқ өтпейді. Ал бір жолы Бесбатыр таң ұйқыға кеткенде атқан оғы жылп етіп өтіп кетеді. Сол сәтте Бесбатыр: «Менің ішігімді алып беліңе орап қой, аруағым саған қонады», — дейді. Бірақ бұл — астары бар сөз болып шығады: Көрұғылы ішікті ағашқа орап сынағанда, ағаш қақ айрылады. Яғни Бесбатырдың ойы — күштің құнын, сақтықтың мәнін таныту еді.

Шынтемірдің жарлығы және мыстанның айласы

Бір күні қалмақ ханы Шынтемір жар салады: «Көрұғылының Ғираты мен қару-жарағын әкеліп бергеннің үстінен алтын құйып, етегінен түсірермін», — дейді. Сонда бір мыстан кемпір: «Желмаямен жеткізіп тастасаң, әкеліп беремін», — деп келіседі.

Мыстан Жәмбілбелдің етегіне келіп, қайыршы кейпіне еніп Көрұғылының үйіне түседі. Ол қымызды әбден ашытып, арақтай қылып береді. Көрұғылы да, Ақ Дінәс те, тіпті Ғират та мас болып құлайды. Мыстан сол сәтті пайдаланып, Ғиратқа мініп, қару-жарақты алып Шынтемірге тартып кетеді.

Ақ Дінәс жылауға тоқтау айтып, жолға қам жасайды: тоқсан құрт дайындап, темір таяқ, темір телпек, темір кебіс береді. «Тұлпардың ізі ошақ орнындай ойылып қалады, соның соңымен жүріп табасың», — дейді.

Көрұғылы қоштасып, сенімді інісі Асанға аманат айтады: Ақ Дінәсті сыртынан қорғай жүрсін, мал-мүлкін дұшпанға бермесін.

Сексен күндік сапар: Шынтемір елі және тұлпарды қайтару

Көрұғылы сексен күн дегенде Шынтемірдің еліне жетеді. Ғираттың төрт аяғы төрт қазыққа, басы бір қазыққа байланып тұр екен. Көрұғылыны көрген Ғират қазықтарды бұзып, иесіне өзі еріп келеді.

Мұны естіген хан Көрұғылыны шақыртады. «Көрұғылының атын танисың ба?» — дегенде, ол өзін танытпай: «Танимын, бұл атты бес жыл баққанмын», — дейді. Хан оны ат бағушы қылады. Көрұғылы Ғиратты семіртіп, бабына келтіреді.

Бір күні хан: «Көк Ғиратты ойната аласың ба?» — дейді. Көрұғылы: «Көрұғылының киімі мен қару-жарағы болса ғана», — деп шарт қояды. Хан бәрін алдына тастайды. Сонда Көрұғылы киініп, қаруланып, Ғиратты түрліше ойнатады.

Ақыры: «Мұның ойынының шегі — белгі шаншып, соны атып оқ өткізу», — дейді. Жеті белгі шаншылады. Көрұғылы атып қалып, оқты жылп еткізіп өткізеді. Сол мезет хан танып қалады: «Ұстаңдар! Дарбазаны жабыңдар! Бұл — Көрұғылы!» — дейді. Бірақ дарбаза жабылғанша Көрұғылы сытылып шығып кетеді.

Қуғын, шаршау және Ғираттың құтқаруы

Қалмақтар жабылып қуып, ұрыс үстінде он бес күн өтеді. Ғират әбден қажиды. Үш қатар қалмақ қоршап алған кезде, Көрұғылы тұлпарына тіл қатады: жалғыздығын, елде қалған Ақ Дінәсті еске алып, «жауда тастама» деп зарлайды.

Сол сәтте Ғират қарғып, үш қатар қоршаудан асып түседі. Қалмақтар: «Босқа қырылатын шығармыз», — деп қайтып кетеді. Бірақ төбеден асқан соң Ғират жүрмей қалады. Көрұғылы атты жетектеп, өзі жаяулап қалады.

Жәмбілбелдегі дау: Ақ Дінәс, қойшы және қайта табысу

Көрұғылы қалмаққа кеткен соң, асырап алған қырық інісі Ақ Дінәске: «Енді бізге тисін», — деп қысым жасайды. Ақ Дінәс «Көрұғылы ертең келсе не бетімді айтам?» — десе де, олар тыңдамайды. Амалсыз, Ақ Дінәс таудан секіріп кетпек болады. Бірақ көйлегінің етегі ілініп, түбі бір, басы бөлек төбенің үстіне түседі.

Сол төбенің бауырына Көрұғылының қойшысы келіп, қой бағып жүріп Ақ Дінәспен тілдесіп, оған сүйеу болады.

Бір күні азығы таусылып, өзі шаршап, аты арып келген Көрұғылы ел шетінде қой қайырып жүрген қойшыға жолығады. Қойшы алғашында танымай, «мазамды алма» деп кетеді. Көрұғылы қайта шақырғанда, қойшы ашумен тал таяқпен ұрып, Көрұғылыны сұлатады. Бірақ әлгі адамның кім екенін білгенде, қойшы шошып, оны көтеріп Ақ Дінәске алып келеді. Ақ Дінәс екі-үш күн бағып, Көрұғылыны оңалтады, Ғират та тынығады.

Кейін Ақ Дінәс бәрін айтып береді. Көрұғылы: «Көрерміз», — деп елге бет алады. Көрұғылы келді дегенді естіген қырық інісі қырық тесікке кіріп кетеді.

Түйін: кешірімнің де, тәртіптің де салмағы

Көрұғылы той жасап, інілерін шақыртып алады да: «Мен кеткен соң жеңгеңе көз салыпсыңдар. “Аға өлсе — жеңге мұра, ат өлсе — ер де мұра” деген бар. Қашпаңдар», — дейді.

Сөйтіп, Көрұғылы Жәмбілбелдің тауын жайлап, сол мекенде ел болып отыра береді.