Ақыл тез киінді

Қырық жыл бойы көлеңке болған заң

Әкесі елу тоғызға толғалы бері Адалдың тыныштығы қашты. Әйелінің әр сөзі дұрыс айтылса да, өзіне инедей қадалатын. Үйелмелі-сүйелмелі жеті баласы қасына келсе де, оларды маңына жолатпайтын болды. Өйткені хан жарлығы бойынша алпысқа келген әкенің ажалы — баласының қолында. Бұл ойды біреуге айту мүмкін емес: біреу естіп, жеткізіп қойса, ертең-ақ қылыш көтерген жасауылдар жетеді. Сонда тірі қалу түгілі, басың домалап, ел көзінше қор боласың.

Ақыл шал соңғы күндері өзі-ақ шөжіп, торығып бара жатты. Кемпірі қойдың қатығын бетіне қаймағын қалың түсіріп әкеледі, қымызға сүт қосып, көбік жасайды, бәрібір шалдың тәбеті тартпайды. Адал мен кемпір күн сайын әкенің шүйкедей болып, жүдеп бара жатқанын көріп, іштен тынады. Ал шал болса жылы-жұмсақты өзі жемей, немерелеріне бөліп береді де, олардың таласа-тармаса жегенін үнсіз тамашалайды.

Ақылдың өз есебі бар еді: қашып кетуге қуаты жетер, бірақ артында қалған жалғыз ұлын хан жендеттері тыныш қоя ма? Сол қорқыныштан ол өз ойынан өзі шошып, «жалғызым аман болсын» деп, өлімді күтуге бекінді. Баласына ауырлық түспесін деген ниетпен, өлеріне бір ай қалғанда тамақты мүлде тыйды. Көп өтпей құры сүлдері қалған тірі өлікке айналды.

Таң ата хан шабармандары жетті. Екі жендет ат үстінен бұйрықты міз бақпай оқыды: бүгін әкеңді жардан құлатып қайтуың керек. Әке болса тез киінді; күні бұрын өлімін біліп отырған адам жыламады, сығалап та қарамады. Адал әкесін арқалап жолға түсті. Жоралғы бойынша жендеттер қозы көш жерге дейін шығарып салды да, кері бұрылды. Енді өлімге апарар жолда әке мен бала оңаша қалды.

Іле бойының қызыл құмына іліккенде Адалдың адымы қысқарды. Әкесі сақалы қаудырағанымен, баладай жеңіл еді; бірақ тобықтан кешкен борпылдақ құм жеңілдікті де ауырлатып жіберді. Екеуі тіл қатпады: әке баласын қинағысы келмеді, ал бала «өлтіруге апара жатып не бетіммен сөйлеймін?» деп тістенді.

Дегенмен әке жүрегі шыдамай, бір ауыз айтты: — Балам, шамам келгенше өзім жүрейін. Жүре алмасам, сонда көтерерсің. Бала үндемеді. Желтоқсанның күні қас қылғандай жылып, денені босатып тұрды. Құмдағы жантақ та шапан етегіндей іліп ұстап, шаршаған аяққа тағы да тұсау болды.

Күн екіндіге таяғанда Адал әбден титықтады. Айдаладағы жалғыз қара тастың жанына келіп, әкесін түсіріп, дем алмақ болды. Әке де әлсіреген екен, қисайып жата кетті. Адал терін сүртіп, қара тасқа сүйеніп отырған сәтте, қисайған әке күліп жіберді. Күлуге шамасы жетпесе де, әлгі күлкі баланың жанын тырнап өтті.

— Әке, неге күлдіңіз? — деді Адал.

Ақыл басын көтерді. Арықтығынан құлақ түбінен күн көрінердей, бетінде сақал ғана қалған. — Қырық жыл бұрын мен де әкемді жардан лақтыруға апара жатып, дәл осы қара тасқа отырып дем алған едім.

Адал түнеріп отырып, ақыры ең ауыр сұрақты қойды: — Әке, мына әке өлтіру деген пәле қайдан шыққан?

Ақыл айтқысы келмеді, қипақтап отырып қалды. Бірақ баласының жанайқайын көріп, соңғы тілегім болсын дегендей, сыбырлап баяндады: ертеде Аран деген әкім заманында тақ үшін айлакерлік күшейіп, уәзірлер елді бір-біріне айдап салатын. Сондай бір уәзір ақылы кемдеу ханзада Арамыны азғырған: «Әкең өлмей сені таққа жолатпайды, алпыстан асты, құздан құлатып жібер» деген. Солай Аран Көртоғайда құздан құлап өлген. Таққа отырған Арамы өз қылмысын ақтау үшін: «Алпысқа келген атаңнан ақыл сұрама» деген әмірді заң қылып бекіткен.

Ақыл сөзін аяқтағанда күн ауып бара жатқан. Адал басын көтермей, ойға батып отырды. Екі оттың ортасында қалғанын әкесі анық түсінді: қалайша өз әкесін өзі құздан лақтырады? Бірақ күн де батады, жол да ұзақ. Әке баласын асықтырды: — Балам, мені мүсіркемей-ақ қой. Күн ауып барады. Ел шетіне жетуің керек. Жүрелік. Орнынан тұра бергенде, шал жалпаң етіп құлап түсті. Қуаты таусылған еді.

Сол сәтте Адалдың ішінде бір-ақ шешім қатайды: «Әкемді өлтіріп барып не табам? Одан да сақтаудың жолын табайын». Ол жол азыққа алған жиде талқанының дорбасын ашты. Әкесінің алдына тартты, бірақ шал тағы да татпады. Адал өзі талқаннан бір-екі уыс алып жеді де, әкесін қайта арқасына көтеріп, бұл жолы қыстауға қарай бет бұрды.

Әкесі үстінде келе жатып таңданды, бірақ «құлататын басқа жер бар шығар» деп тіл қатпады. Түннің бір уағында әкелі-балалы екеуі үйге аман жетті. Ақыл шырт ұйқыдағы немерелерін көріп, әз баласын құшақтап жылап жіберді: — Адалым, атыңды да Адал қойған едім. Адал болдың.

Ақылдың аман қалуы — елдің аман қалуы

Содан кейін Адал елден оқшау көшетін болды: не жұрттан бұрын қозғалады, не жұрттың соңында қалады. Бәрі бір-ақ мақсатқа бағынды: шалды көзге түсірмеу. Алайда өмір сынағын жасырынған үйдің өзіне де алып келді.

Бір жылы жаз тым қуаң болды. Өзен-көл тартып, бұлақ суы азайды, тамызда құдыққа дейін құрғады. Әуелде адамдар мал сүтімен күн көрді, артынан су ішпеген малдың да сүті тыйылды. Қой маңырап, сиыр мөңіреп, ит ұлып, ауыл аза дауыстай күңіренді. Сабадағы қымыз, қарындағы айран, күбідегі көже, местегі іркіт — сұйық атаулы таусылып, ыдыстың бәрі кеуіп қалды. Жұрт ақыл таппай қысылды.

Ертеңіне Адал ауылдың сиырын жинап, түйеге мініп айдады. Екі көш жер жүргенде үлкен аңғардағы шилі алқапқа келгенде, сиырлар тана-торпағымен өкіріп, бір жерден кетпей қойды. Жігіттер ең шұңқыр тұсын қазды: әуелі қара батпақ шықты, артынша құм мен тас көрінді. Тас арасынан су тамшылап, бірер күректен соң бұрқылдап ағылды. Мал да, жан да суға қанып, апаттан аман қалды. Ел Адалды мақтады, бірақ шын құтқарған — жүктің артындағы қарттың ақылы еді.

Алтын үшін өлім: тағы бір сынақ

Арада жылдар өтті. Мамырдың мамыражай шағында ел Күрті қапшағайына, Тасмұрынға көшіп барып, тоқтаған кез. Күрті тасып, өткел бермей тұрған шақта ханнан тағы жарлық келді: «Өтетін тұста су астында алтын көрініп жатыр, соны алу керек. Жұрт жиналсын».

Таң ата жұрт қапшағайға құмырсқадай қаптады. Суда жылтылдаған сәуле алтынға ұқсайды. Хан жарлығы қатты: талай адам «алып шығамын» деп суға кетіп, талай үйден зар көтерілді. Киіз үйдің ішінде жүк артында жатқан Ақыл бәрін естіп, түнде Адалдан мән-жайды сұрады. Адал болғанын айтты.

Ақыл тағы да сыбырлап ақыл берді: — Жұрт қырылмасын, балам. Алтын суда емес. Ол жарда тұрған шығар. Көктемгі тасқын шайып ашқан. Судағысы — сәулесі ғана. Ақырын барып, жарды шолып көр.

Ертеңіне Адал қазық, тоқпақ, арқан даярлап келді. Жиналған жұрттың алдына шығып: — Ау, халайық, бәріміз бірдей қырылмайық. Мен бір амалын байқап көрейін. Сіздер шыдай тұрыңыздар. деді.

Ол жардың басына қазық қағып, беліне арқан байлап, арқанның орта тұсын жігіттерге ұстатты. «Аз-аздан жіберіп тұрыңдар» деді де, мойнына үлкен атдорбаны асынып, құз астына түсті. Жардың асты түйетайлы екен. Адал жарды бойлай жүріп, ақыры алтынды тапты: қой басындай кесек зорға ілініп тұрған. Ол екі шетінен ұстай бергенде алтын сусып түсті. Адал оны атдорбаға сүңгітіп жіберді.

Үстегілер «алтын жоқ болды» деп шулаған сәтте, төменнен: — Тартыңдар арқанды! деген дауыс шықты. Бір мезеттен соң Адал сары топыраққа малынып, жоғары көтерілді. Жұрт ажал әкелген алтынды көргісі келмеді; оны хан ғана көруі тиіс еді.

Ханның бас уәзірі Әділ бұл жігітті ордаға шақыртуды ұсынды: «Мұнда бір сыр бар, мұншама ақылды қайдан тапты?» деді. Адал ордаға жеткізілді. Ол болған жайды бүкпесіз айтып, бұл ақылдың бәрін әкесінен алғанын жария етті.

Бүгінде айтылар түйін біреу: қарияны сақтап қалу — тек бір жанды аман алып қалу емес. Бұл — қоғамның өз есін, өз ұятын, өз жолын сақтап қалуы.