Жүзден жиырмасы кем ауылының жігіттері, далаға шығыңдар
Қарапайым сөздер, табу және эвфемизм: стильдік қызметі
Қарапайым сөздер, табу мен эвфемизмдер көркем әдебиетте, әсіресе сөйлеу тілі стилінде жиі қолданылады. Көркем мәтінде олар белгілі бір көркемдік мақсатқа қызмет етеді. Қарапайым сөздер кейде публицистикалық стильден де байқалғанымен, олардың эстетикалық, эмоционалдық әсері мен бейнелілігі көбіне-көп көркем әдебиетте айрықша ұтымды көрінеді.
Мысал
— Биыл сен осы жиырма түлкі алғыздың-ау, Ержан.
— Жиырмаға жете қойған жоқ әлі... — дейді де, Ержан қолын ақмойнаққа созады. Тағы сылқ-сылқ, тағы бүлк-бүлк... Ақмойнақ қырлы стакандарға тағы да еңкейді.
Тұрпайы мағыналы сөздер және кейіпкер тілі
Сөйлеу тілі стилінде жиі айтылып, ал әдеби тілдің басқа стильдерінде сирек ұшырасатын сөздердің бір тобы — тұрпайы мағыналы (дөрекі реңкті) сөздер. Мұндай қарапайым лексика көркем әдебиетте де ара-тұра белгілі бір стильдік мақсатпен қолданылады. Әдетте ол автордың баяндауынан гөрі кейіпкердің ауызекі тілінде нанымдырақ беріледі.
Мысал
Жастау жігіт қойнынан бүктелген қағазды шығарып, Қамилаға қарап күлімсіреді:
— Мынаған доңғал басыңды басып жіберші, — деп.
— Жоқ, жолдас, кеңсеге бар. Мөрді қалтаға салмаймын, мөр кеңседе болады, — деп Қамила жауапты қысқа қайырды.
Мұндағы доңғал бас (мөр) — кейіпкер тіліндегі қарапайым, тұрпайылау бейнелеу.
Ескерту
Мұндай сөздердің барлығы бірдей көркем әдебиетте жиі қолданылмайды: тым қарабайыр, қарадүрсін, дөрекі теңеу-қолданыстар көбіне авторлық ремаркада ғана ара-тұра ұшырасады. Уақыт өте келе жазушылардың талғамы мен шеберлігі артқан сайын мұндай дөрекі қолданыстар сирей түсті.
Кейбір дөрекі теңеулердің үлгілері
Сағындықтардан бөлінгеннен кейін сүзісуге аңдысқан бұқадай, Мұрат пен Қайролла біразға дейін пәлендей басты кеңеске кірісе алған жоқ.
Жұман дейтін көлбақадай тырбиған біреу менің келгенімді қош алып...
Мұндай жерде Шақшайдың қимылына көз ілескен емес. Ол сайтанша жүреді.
Сүлей атынан секіріп түсіп, еркелеген иттей уәкілдерге келіп, қайнаңдай бастағанда...
Сөйлеу тіліне тән «жалпы атаулар» және варваризмдер
Сөйлеу тілі лексикасын стильдік тұрғыда сипаттағанда, пошым, неме, «көзір», пәленше, түгенше сияқты қарапайым сөздерді, сондай-ақ варваризм атауларын да бөле қарастыру қажет. Бұлар тіл байлығына жатады, бірақ көбіне белгілі бір стильдің аясында ғана жұмсалады: негізінен сөйлеу тілінде, ал кейде көркем шығармада немесе сықақ-мысал сипатындағы очерктерде стильдік мақсатпен қолданылады. Өзге стиль түрлерінде сирек кездеседі.
Мысалдар
Түбінде Абайды үлкен жазаға ұшырататын болса, бұл іс бір үлкен көзір болып...
Тәуір екен тапаншаң. Түсі суық неме екен.
Пәленшені ұрам деп, Түгеншені қырам деп...
Әзіл мен иронияға құрылған бейнелі атаулар: «ақжорға», «аққұйрық»
Ел ішінде әзіл мен астары бар бейнелі атаулар аз емес. Мысалы, Семей өңірінде күндіз-түн толассыз соғатын жаяу боранды ақжорға деп атау кездеседі. Аққұйрық та осындай ирониясы сезілетін атаулардың бірі. Бұл сөздер негізінен қарапайым сөйлеу стиліне жақын болғанымен, көркем әдебиетте стильдік мақсатпен жиі әрі әдейі қолданылады. Ал ғылыми немесе ресми-кеңсе стильдеріне тән емес.
Мысал
Бірақ, “ақжорға” дейтін жаяу боранның жүрмейтін күні жоқ. Биылғы жұт қысында ақжорға ақ боранға айналмаған шақтарында күндіз-түн толассыз соғады.
Табу мен эвфемизм: ұғымы және қолданылу аясы
Анықтама
Табу мен эвфемизм — мағыналары жақын, мәндес ұғымдар. Діни нанымға, ескі әдет-ғұрыпқа байланысты айтуға болмайтын немесе белгілі бір себеппен тыйым салынған сөздердің орнына жұмсалатын балама атаулар табу/эвфемизм деп танылады. Сондай-ақ бір жағдайды тура айтпай, тұспалдап жеткізетін жұмсарған сөздер де осы қатарға кіреді.
Стильдік тұрғыдан қарағанда, көп жағдайда тура атаудан гөрі ауыстырылған, тұспал сөз ұтымдырақ болады. Сондықтан табу мен эвфемизмдер көбінесе сөйлеу стилі мен көркем әдебиетте жиі кездеседі.
Келін тіліндегі табу
Октябрь революциясына дейін келіннің ата-енесінің, әулеттегі үлкен кісілердің не қайнағаларының атын тура атамай, олармен аттас сөздерді де тұспалдап өзгертіп айтуы кең тараған. Келіннің күйеуінің туған-туыстарына қоятын атаулары табу (эвфемизм) сөздерге жатады. Бұл құбылыс негізінен сөйлеу тіліне тән, бірақ көркем әдебиетте де кейіпкер тілін нанымды ету үшін сақталып беріледі.
Шырайлым-ау, күйеуіңнің онысы несі, алайын деп отырғанда сені тастап кеткені қалай?
Тұтас атауды тұспалдау
Кейде табу жеке сөз ғана емес, тұтас атау тіркесі түрінде де келеді. Қазақ тұрмысында бұрын бір ауылды үлкен атасының есімімен атағанда, сол есімді тура атамай, тұспалдап айту дәстүрі болған: мысалы, «жүзден жиырмасы кем» — «сексен» дегенді білдіреді. Мұндай үлгі ғылыми, ресми-кеңсе, публицистикалық стильдерден кездеспейді; ол сөйлеу тілі мен көркем әдебиетке тән.
— Үлкен кісі, жүзден жиырмасы кем ауылының жігіттері қайда жатады екен?
— Шырағым, ондай оспағыңа шорқақ едім.
— Тәңірі деген, жүзге жиырмасы жетпесе сексен болмайтын ба еді!
— Е, Сексен ауылының жігіттері ме? ... Сексен ауылының жігіттері, далаға шығыңдар! Қатындарың қарға батып жатыр.
Жағымсыз хабарды жұмсартып жеткізу: «өлді» сөзінің эвфемизмдері
Адамға қатысты суық, ауыр хабарды бетке айтып салмай, жұмсартып жеткізу — ертеден келе жатқан дағды. Қазақ тілінде өлді дегенді бірқатар астарлы, ауыс мағыналы сөздермен алмастырып айту қалыптасқан. Мұндай баламалар да табуға (эвфемизмге) жатады: қайтыс болды, жан тәсілім қылды, үзілді, өтті, көшті. Бұл тәсіл сөйлеу тілінде де, көркем әдебиетте де “суық хабарды” жіңішкелетіп, нәзік жеткізудің көркемдік мүмкіндігін күшейтеді.
Мысалдар
Осы күннің ертеңінде суық сыбыс анық боп, Бөжей қайтыс болды деген хабар да жетті. Өткен түні, ел жатар кезде жан тәсілім қыпты.
Сол сәтте Мағаш үзіле берді.
Соның артынан, ұзақ түннің баяу таңы жаңа сызат беріп ата берген шақта Әбіш үзілді.
Осылайша айналасы айықпаған сұр тұман, суық заман ішінде ұлы жан дүниеден көшті. Ұлы кеуденің ыстық демі тоқталды. Өмірден Абай кетті.
Қорытынды ой
Қарапайым сөздер, табу мен эвфемизмдер — сөйлеу тілі мен көркем әдебиеттің табиғи қабаттары. Олар кейіпкер мінезін ашуға, әлеуметтік орта мен қарым-қатынас мәдениетін танытуға, сондай-ақ эмоциялық реңк пен бейнелілікті күшейтуге қызмет етеді. Дегенмен, тым дөрекі, қарабайыр қолданыстар көркемдік тұтастыққа нұқсан келтіруі мүмкін; сондықтан көркем мәтінде олардың жұмсалуы талғам мен стильдік мақсатқа бағынады.