Жырдағы Сары Баянның ағасы
Баян батыр (Баян Қасаболатұлы): ерлік пен елдік тұлғасы
Баян Батыр, Баян Қасаболатұлы (шамамен 1710–1757) — бүкіл ғұмырын қазақ жұртының тәуелсіздігі жолындағы күреске арнаған әйгілі батыр. Батырлығымен, тапқырлығымен ол Абылай ханның ерекше құрметіне ие болып, қазақ-жоңғар шайқастарына белсене қатысып, халық жадында «Батыр Баян» атымен сақталды.
Негізгі қырлары
- Ержүректілік: шайқаста қайтпас мінез, жауға тосқауыл бола білу.
- Тапқырлық: қысылтаяң сәтте шешім қабылдап, қолды аман алып шығу.
- Қолбасшылық: жасақ бастап, жорық бағытын айқындаған тұлға.
Дерек көздері
Батыр Баян туралы мәліметтер бірнеше арнадан көрінеді: Мағжан Жұмабаевтың «Батыр Баян» поэмасы, жыраулар мұрасы, сондай-ақ Шоқан Уәлихановтың еңбектері. Тарихи деректерде Баян жоңғар шапқыншылығына қарсы күрескен батырлардың арасында шоқтығы биік тұлға ретінде сипатталады.
Жыраулар
Үмбетай мен Тәттіқара толғауларында ел қорғаған ерлердің рухы, батырлардың орны айқын бедерленеді.
Шоқан Уәлиханов
«Исторические предания о батырах XVIII века» еңбегінде Баянның ақылы мен ерлігін Абылай ханның жоғары бағалағаны айтылады.
Жыраулар толғауындағы Баян бейнесі
Үмбетай жырау: Абылайдың тірегі
Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай,
Сары, Баян мен Сағынбай,
Қырмап па еді жауыңды,
Қуантпап па еді қауымды,
Ұмыттың ба соны, Абылай.
Бұл жолдардан Баян батырдың Абылай ханға сүйеніш болғанын, ел намысын жықпаған хас батырлардың қатарында тұрғанын аңғаруға болады.
Тәттіқара: «қайта қоймайтын» қайсар мінез
Бөкейді айт Сағыр менен Дулаттағы,
Деріпсәлі, Маңдайды айт Қыпшақтағы.
Өзге батыр қайтса да бір қайтпайтын
Сары менен Баянды айт Уақтағы.
Толғаудағы бұл сипат Баян батырдың ержүрек болмысын, қажымас қайратын айқындай түседі. Жырдағы Сары — Баянның ағасы.
Шоқан Уәлиханов дерегіндегі тарихи эпизодтар
Қытай жасақтарымен қақтығыс
Шоқан дерегінде Уақ батыры Баян Абылай ханмен бірге Қытай жасақтарына қарсы соғысқа қатысады. Абылай қолы шегінуге мәжбүр болған сәтте Баян жасағы ұрысқа кіріп, негізгі әскердің шегінуіне мүмкіндік береді. Осы қақтығыста ол тапқырлығымен, ержүректілігімен және найзагерлігімен көзге түсіп, хан қолын аман алып қалады.
Сары-Баян атауы
Шоқанның жазуынша, Баян ағасы Сары батырмен бірге уақ-керей жасақтарын бастап, қалмақтарға қарсы соғысқан. Бір жорықта қос батыр да қаза табады. Халық аузында олардың есімі біріктіріліп, «Сары-Баян» деп қатар аталады.
Абылай хан бағасы
«Үш жүздің батырларының ішінде кімдерді ерекше бағалайсыз?» деген сұраққа Абылай хан екі батырды айрықша атайды: Бәсентиін Малайсарыны — байлығы, батырлығы, мінезімен; ал Уақ Баянды — ақылдылығы, батырлығы, ержүректілігімен ерекшелейді. Бұл мәліметтер Баянның ханға да, халыққа да мәлім айбынды қолбасшы болғанын аңғартады.
Елшілік, кеңес және қасіретті соң
Сақтыққа шақырған сөз
Абылай хан қалмақтарға жорықпен келе жатқанда, қалмақтан жеті елші келіп, Қалдан Серен бейбітшілік ұсынғаны айтылады: аманат пен қымбат тартулар беруге уәде етеді. Хан батырларын жинап кеңес құрғанда, «аманатты алып, сендіріп, кейін шабуыл жасайық» деген ой айтады. Сонда Баян:
«Ақ үйлі аманатты алмаңыз. Қалмақтарды алдаймын деп ойламаңыз. Ұса мен Серен жоғары және төмен Қытайды да алдаған, сізді де алдайды».
Алайда хан өз шешімінен қайтпайды. Қазақтар екі күн тосқанымен, уәде етілген аманат та, сыйлық та келмейді. Шолғыншылар қалмақ қолының жасырын кетіп қалғанын жеткізеді.
Қуғын және қайту жолындағы қаза
Баян мың адамдық жасақпен қалмақтарды қуып, Қытай жеріне дейін кіреді. Дегенмен жауды толық талқандай алмай, кері қайтуға мәжбүр болады. Қайтар жолда уланған судан уланып, Баян және оның жауынгерлері қаза табады. Бұл дерек те Шоқан еңбектерінде аталады.
Мағжан поэмасындағы көркем биік
Мағжан Жұмабаевтың «Батыр Баян» поэмасының желісі тарихи әңгімелермен үндеседі. Дастан аса көркем деңгейде, ерекше шабытпен жазылған: онда сезім мен махаббат та, батырлық пен жан күйзелісі де қатар өріліп, Баян тағдыры оқырманды бей-жай қалдырмайды.
Абылай сөзіндегі Баян орны
Қанайым, ойың удай, тілің шаян,
Амал не, келген жоқ қой батыр Баян.
Көп жаудың албастысы, ел еркесі,
Баянның батырлығы алашқа аян.
Баянның әруақты құр атынан
Көп қалмақ болмаушы ма ед қорқақ ноян?
Наркескен, өрттей ескен қайтпас болат,
Баянсыз қанатымды қалай жаям?!
Би Қанай! Аттанбайды хан Абылай,
Келмесе қандыбалақ батыр Баян.
Бұл үзінді батырдың хан ордасындағы орны мен беделін, сонымен қатар ел ішіндегі даңқын айқын көрсетеді.
Қорытынды ой
Баян батыр үшін ел мүддесі — ең қымбат құндылық. Ол халық тағдыры жау табанына тапталмауы үшін жанын аямай күрескен, ерлік пен отаншылдықтың айқын үлгісін көрсеткен тұлға. Қазақ елі осындай батырлардың арқасында тағдырын да, келешегін де қорғап қала алды.