Алаш партиясы
Алаш партиясы мен Алашорда үкіметінің саяси-құқықтық шаралары
Патша өкіметі құлағаннан кейін қазақтың тәуелсіздігі жолындағы күрескер қайраткерлер «Алаш» партиясының төңірегіне топтасты. Орынборда өткен жалпы қазақ съезінде ұлттық-демократиялық саяси партия құру мәселесі көтеріліп, қоғамдық-саяси бағыт айқындалды.
Бағдарлама жобасы және көшбасшылар
1917 жылы 21 қарашада «Қазақ» газетінде Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Е. Ғұмаров және басқа да бір топ қайраткерлердің атынан Алаш партиясы бағдарламасының жобасы жарияланды. Бұл құжат болашақ мемлекеттік құрылым, азаматтық құқықтар, сот ісі, білім беру және жер мәселесі бойынша негізгі ұстанымдарды ұсынды.
1917 жылғы Орынбор съезі және Алашорда құрылуы
1917 жылғы 5 желтоқсанда Орынборда жалпы қазақ-қырғыз съезі ашылды. Оған барлық қазақ облыстарынан, Алтай губерниясынан, Самарқан облысындағы қазақтардан және Жетісу облысындағы қырғыздардан барлығы 82 өкіл қатысты. Съездің күн тәртібіне 10 мәселе енгізіліп, олардың басым бөлігі мемлекеттік сипаттағы өзекті мәселелерге арналды.
Қатысушылар
82
Әр өңірден келген өкілдер арқылы жалпыұлттық сипат алды.
Күн тәртібі
10 мәселе
Маңызды бөлімдері мемлекеттік басқару мен автономияға қатысты болды.
Үкімет құрамы
25 орын
Соның 15-і съезде сайланып, басқару құрылымы бекітілді.
Съезде Алаш автономиясының орталық атқарушы-өкімет органы — Ұлт кеңесі, яғни Алашорда үкіметі құрылды. Алашорда Ұлт кеңесінің төрағасы болып Ә. Бөкейханов сайланды. Бұл орган автономияның орталық билігі ретінде қарастырылды.
Түйін
Алаш идеясының өзегі — ұлттық-демократиялық билік орнату. Ал Кеңес өкіметі Алашорда үкіметін «байлардың, қанаушылардың мүддесін көздейтін билік» деп бағалап, оған қарсы саяси ұстаным қалыптастырды.
Мемлекеттік құрылым және билік тармақтары
Алаш партиясы құқықтық мемлекет қағидаларына айрықша мән берді. Бағдарламада Мемлекеттік дума заң шығарушы орган ретінде көрсетіліп, заң шығару билігі Дума құзырында шоғырлануы және оның үкіметті бақылау құқығы болуы тиіс екені атап өтілді.
Атқарушы билік туралы ұстаным
Бағдарламада президент билігі министрлер кеңесі арқылы іске асатыны және құрылтай жиналысы мен Мемлекеттік дума алдында жауапты болатыны көрсетілді. Сондай-ақ президенттің белгілі бір мерзімге сайланатын атқарушы билік басшысы екені айқындалды.
Бұл идеялар Қазақстанның президенттік басқару үлгісіне ХХ ғасырдың соңында бет бұруымен тарихи тұрғыдан үндеседі.
Сайлау құқығы және өкілдік қағидалары
Алаш партиясы дініне, жынысына, ұлтына және шығу тегіне қарамастан тең сайлау құқығын қолдады. Депутаттар төте, тең және құпия дауыс беру арқылы сайлануы керек деп көрсетілді.
Федерация және жергілікті басқару
Бағдарлама бойынша қазақ автономиясы Ресей федерациясының құрамында қарастырылды. Автономия өз кезегінде облыстарға бөлініп, бұрынғы земство тәрізді жергілікті басқару құрылымдарын сақтау мүмкіндігі айтылды.
Азаматтық бостандықтар және жеке құқықтар
- Жеке адамның теңдігі және негізгі құқықтарының қорғалуы.
- Сөз және баспасөз бостандығы қағидасын жариялау.
- Айыптаусыз және тергеусіз соттауға жол бермеу.
- Өзгенің хат-хабарын рұқсатсыз ашуға, тексеруге тыйым салу.
Дін мәселесі және отбасылық құқық
Дін мемлекеттен бөлініп, барлық дін тең әрі еркін болуы тиіс деген ұстаным айтылды. Қазақтардың өз алдына мүфтиі немесе діни орталығы болғаны жөн деп саналды. Туу, неке қию және ажырасу сияқты отбасылық мәселелерді діни қызметкерлер арқылы рәсімдеу туралы ұсыныстар да болды.
Неке жасы
Неке жасы әйелдер үшін 16, ерлер үшін 18 жас болып белгіленуі керек деген көзқарас көрсетілді.
Сот жүйесі және құқықтық тәртіп
Алаш партиясы сот ісіне ерекше мән беріп, әр халықтың соты оның әдет-ғұрпына сай болуы керектігін атап өтті. Іс жүргізу қай халық көп болса, сол тілде жүзеге асуы тиіс деп көрсетілді. Сот алдында барлық халықтардың теңдігі қағидасы бекітілді.
Сот туралы қаулыдан
- Қазіргі қазақ халық соты жойылсын.
- Қазақтардың тұрмыстық жағдайына лайық ескі соттың орнына жаңа сот құрылысы енгізілсін.
Білім беру саясаты
Халыққа білім беру ісі маңызды бағыт ретінде қарастырылып, барлық оқу орындарында оқыту тегін болуы тиіс деген талап қойылды. Қазақтарға арналған орта және жоғары оқу орындарын ашу, сондай-ақ мұғалімдер мен профессорларды даярлау қажеттігі көрсетілді.
Жер мәселесі және құқықтық негіздер
Алашорданың жерге қатысты саясатының құқықтық негіздері партия бағдарламасында, съезд шешімдерінде және үкіметтің 1918 жылғы 11–24 маусымдағы «Алаш автономиясы территориясындағы жерді уақытша пайдалану» қаулысында көрініс тапты. Бұл құжаттар жер қатынастарына уақытша реттеу тетіктерін енгізуге және автономия аумағындағы жерді пайдаланудың тәртібін айқындауға бағытталды.