1781 жылы Абылай хан өлгеннен кейін Орта жүздің ханы Уәли сұлтан тағайындалады
Уәли хан билігінің әлсіреуі және Орта жүздегі басқару дағдарысы
1781 жылы Абылай хан қайтыс болғаннан кейін Орта жүздің ханы болып Уәли сұлтан тағайындалды. Алайда оның билігі бүкіл жүзге бірдей жүрмеді: негізінен арғын руы мен наймандардың бір бөлігін ғана басқарды. Биліктің басынан-ақ әлсіз болуы Орта жүздегі ішкі қайшылықтарды тереңдетіп, сыртқы ықпалдың күшеюіне жол ашты.
Сыртқы саясат: Ресей мен Қытай арасындағы тепе-теңдік
Сыртқы саясатта Уәли хан әкесі Абылай ұстанған бағытты жалғастыруға тырысты: бір жағынан Ресеймен қатынасты сақтап, екінші жағынан Қытай (Цин империясы) үкіметімен байланысын үзбеді. Дегенмен Уәлидің Цин империясына көбірек бейімделуі қазақ қоғамында наразылық туғызды.
1795 жыл
Петербургке Уәлиді тақтан түсіруді сұраған арыз-шағым жетті.
Патша үкіметінің ұстанымы
Уәлидің Қытаймен байланысын шектеуге күш салды, елшілердің хан сарайына өтуіне кедергілер қойылды.
Соған қарамастан Қытаймен қатынас толық тоқтаған жоқ. Билігінің тұрақсыз екенін сезген Уәли 1805 жылы тіпті Синзянға көшіп кетуді де ойластырды, бірақ қазақ қауымдары оған ілесіп көшуден бас тартты.
Ішкі ахуал: бытыраңқылық, наразылық және шептің жылжуы
Уәли хан тұсында патша үкіметі Орта жүз аумағына қарай шекаралық шепті жылжыту арқылы өз ықпалын жүйелі түрде күшейте бастады. Бұған хандық өкіметтің дәрменсіздігі, қазақ даласындағы феодалдық бытыраңқылық және шаруашылықтың күйзелуі қолайлы жағдай жасады.
Наразылықтың күшеюі
1795 жылы қазақ қауымдары Уәли ханның ішкі саясатына қарсы патша үкіметіне наразылық хат жолдады. Сол жылы қарамағында 43 350 адамы бар сұлтандар мен билер Ресейге мәңгі қарауға ниет білдіріп, орыс шекарасына жақын өңірлерге қоныстана бастады.
Уәли хан өз саясатын жүзеге асыруда патша үкіметінен тұрақты қолдау таба алмады әрі жүз ішіндегі әлеуметтік тірегінен айырыла түсті. Осы себепті ол Қытаймен және Бұхар хандығымен байланыстарын күшейтуге мәжбүр болды.
Хандық биліктің тоқырауы: қос хан және жаңа жүйеге бетбұрыс
1815 жылы Барақтың тұқымы Бөкей сұлтанды Орта жүздің екінші ханы етіп бекітті. Осыдан кейін Орта жүзде хан сайлау ісі біртіндеп тоқырап, ақырында мүлде тоқтады.
1817 жыл
Бөкей хан қайтыс болды.
1819 жыл
Уәли хан қайтыс болды.
Салдары
Патша үкіметі Орта жүзде жаңа хан тағайындамай, әкімшілік округтерге негізделген басқару жүйесін енгізуді ұйғарды.
Осылайша Уәли хан дәуіріндегі ішкі тұрақсыздық пен сыртқы күштердің ықпалы Орта жүздегі хандық биліктің әлсіреуін жеделдетіп, нәтижесінде дәстүрлі басқару үлгісін әкімшілік құрылымдар алмастыруына алып келді.