Ғалым Жетісудағы Дулат тайпасы әмірлерінің ұрпағы
Мұхаммед Хайдар Дулати (1499–1551) — Моғолстан мен оған іргелес өңірлердің тарихын баяндаған аса құнды түпнұсқа еңбек саналатын «Тарих-и Рашиди» кітабының, сондай-ақ «Джаһаннаме» дастанының авторы. Ол Ташкентте дүниеге келіп, Үндістандағы Кашмир уәлаятында қайтыс болған.
Дулати — Жетісудағы Дулат тайпасы әмірлерінің ұрпағы. Оның ата-бабалары Моғолстан құрамындағы Оңтүстік-Шығыс Қазақстан, Қырғызстан және Түркістан өңірлерінің саяси өмірінде танылған тұлғалар болған.
Өмірі мен қызмет жолы
Дулати өз дәуірі үшін жан-жақты әрі терең білім алған ғұлама еді. Оған Бабыр, Сұлтан Саид хан сияқты орта ғасырдың көрнекті қайраткерлері тарих, поэзия, музыка, сәулет және зергерлік өнер салалары бойынша тәлім бергені айтылады.
Хайдар Дулатидің әкесі Мұхаммед Хусейн Шайбани ханның қолынан қаза табады. Әкесі қайтыс болған соң, 1509 жылы Дулати сол кезде Кабул уәлаятын билеген туған бөлесі Бабырдың қарамағына барады. Бабыр өзінің «Бабырнаме» мемуарында Дулатидің ақындық қабілетін, білімділігін және садақ оғының жебесін жасаудағы шеберлігін ерекше жоғары бағалаған.
Сұлтан Саид хан Қашқар елінің билік тағына отырған тұста Дулати Қашқарға келіп, билеушілердің бірі ретінде көрінеді әрі хан мұрагері Әбу ар-Рашид сұлтанның ұстаз-тәрбиешісі болып тағайындалады. Алайда 1533 жылы таққа отырған Әбу ар-Рашид Дулат тайпасының басшыларынан қауіптеніп, оларды қатаң қуғынға ұшыратады. Осыдан кейін Дулати Үндістанға өтіп, Ұлы Моғолдар сарайында әскербасы қызметін атқарады.
1541 жылы Бабыр әулетінің қолдауымен Кашмирді жаулап алып, онда дербес билік жүргізеді. 1551 жылы жергілікті тайпалардың біріне қарсы шайқас кезінде қаза табады.
Негізгі мұрасы
«Тарих-и Рашиди»
Дулатидің есімін әлемге танытқан басты еңбек. Мұнда XV–XVI ғасырларда қазіргі Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан және Шығыс Түркістан аумағында болған маңызды тарихи оқиғалар баяндалады. Сонымен бірге Ауғанстан, Тибет және Үндістандағы кейбір саяси, мәдени, әлеуметтік құбылыстар да қамтылады.
«Джаһаннаме»
Дулатидің әдеби қырын танытатын шығарма ретінде аталады. Бұл дастан автордың көркем ойлау жүйесі мен поэтикалық мәдениетін айқындайды.
«Тарих-и Рашиди» еңбегінің ғылыми құндылығы
Еңбектің ең маңызды қыры — автор өз көзімен көрген оқиғаларды өзіне дейінгі және өз дәуіріндегі тарихи үрдістермен шебер байланыстырып, себеп-салдарын саралай отырып баяндайды. Дулати ру-тайпалардың тарихын, қоғамдық-әлеуметтік өмірін, әдебиеті мен мәдениетін, әдет-ғұрып және салт-санасын кең тыныспен сипаттап қалдырған.
Зерттеушілер үшін не береді?
- XV–XVI ғасырлардағы тарих, география, әдебиет және мәдениет бойынша деректік негіз.
- Түркі халықтарының өзара байланысы мен қоғамдық өмірі туралы кең панорама.
- Саяси қатынастар, билік сабақтастығы және аймақтық қақтығыстардың ішкі логикасы.
Осы сипаттамалардың нәтижесінде «Тарих-и Рашиди» бүгінгі Қазақстан, Өзбекстан, Шығыс Түркістан, Ауғанстан, Үндістан және Тибет тарихын зерттеушілер үшін таптырмас дереккөз саналады.
Қазақ тарихына қатысты деректер
Дулатидің баяндауынша, қазақ тарихы Моғолстан мемлекетінің қалыптасуымен тығыз байланысты. Моғолстан — шығысында Ертіспен, солтүстігінде Балқаш көлімен, батысында Түркістан және Ташкент шаһарларымен, оңтүстігінде Қашғариямен шектескен ұланғайыр мемлекет болған.
Түйінді тарихи арқау
XIV ғасырдың екінші жартысында Моғолстанның алғашқы хандары Тоғлұқ-Темір мен Ілияс-қожа Мауераннахрды өзіне қаратуды көздеп, бірқатар соғыс жүргізеді. Кейін Жетісудағы билік әмір Қамараддинге ауысады. Бұл кезеңде Әмір Темір Моғолстанға қайта-қайта жорық жасайды.
Моғолстан билеушілері — әмір Қамараддин Дулат, Еңке төре, Қызырқожа хан және Ақ Орда билеушісі Тоқтамыс хан — бас қосып, Әмір Темірге қарсы әрекет етеді.
XV ғасырдың екінші жартысында ішкі қайшылықтар күшейіп, қазақтың көптеген ру-тайпалары Дешті Қыпшақтан Жетісуға қоныс аударады. Оларды Шу өңіріне бастап барғандар — қазақтың алғашқы хандары саналатын Жәнібек пен Керей.
Моғолстан ханы Есенбұға көшіп келген қазақтарға Шу өзені мен Қаратау маңайынан қоныс беріп, соның нәтижесінде Жәнібек пен Керей Жетісуда Қазақ хандығын құрады.
«Тарих-и Рашидиде» қазақтың алғашқы хандары және олардың көрші елдермен қарым-қатынасы кеңінен сөз болады. Сонымен бірге Керей ханның ұлы Бұрындық хан, Жәнібек ханның ұлы Қасым хан және басқа да тұлғалар туралы құнды деректер келтіріледі.
Автор қазақ халқының этникалық құрамына енген ру-тайпаларды егжей-тегжейлі атап, тайпалық тартыстардың қан төгіске ұласқан тұстарын, ішкі алауыздықты сыртқы күштердің қалай пайдаланғанын нақты оқиғалар арқылы түсіндіреді.
Тілі мен әдеби ерекшелігі
«Тарих-и Рашиди» қанатты сөздерге, мақал-мәтелдерге және көркем теңеулерге бай. Еңбектің мемуарлық сипатына қарамастан, тұтас көркем туындыға тән сюжеттік желісі бар, композициясы жинақы, метафора, эпитет, теңеу секілді көріктеу құралдары орнымен қолданылған.
Автор деректерді тізбектеумен ғана шектелмей, сол деректерге қатысты өз ой-толғанысын дидактикалық, философиялық және психологиялық қырынан талдап отырады. Кей тұстарда проза арқылы жеткізу қиын мазмұнды поэзия тілімен өрнектеп, өзін дарынды ақын ретінде де танытады.
Аудармалар мен ғылыми айналым
«Тарих-и Рашидиді» алғаш рет Англияның көрнекті тарихшысы Денисон Росс (1871–1940) ағылшын тіліне аударып, 1895 жылы Лондонда жариялаған. Бұл басылым 1972 жылы Лондонда өзгеріссіз қайта жарық көрді.
Қазақ тарихына қатысты бөлімдерін шығыстанушы ғалымдар В. Вельяминов-Зернов, В. Вяткин және басқа зерттеушілер тәржімалап, өз еңбектерінде ғылыми тұрғыдан пайдаланды. Шежіренің кей бөлімдерін С. Асфендияров та аударғаны айтылады. Қазақ тарихына қатысты үзінділер 1969 жылы орыс тілінде жарық көрген. Өзбек ғалымдары еңбекті парсы тілінен орыс тіліне аударып, 1996 жылы Ташкентте бастырып шығарған.
Қорытындысында, Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди» еңбегі — түркі тектес халықтардың, әсіресе қазақ қауымының көне тарихы мен шежіресіне қатысты аса құнды деректер ұсынатын бірегей туынды.
Санат: KZ портал — қазақша рефераттар жинағы.