Қазақша рефераттар

Қазақ қыздарының арасынан шыққан алғашқы суретші

Өнертанымдық очерк

Айша Ғалымбаева: қазақ қыздарының арасынан шыққан тұңғыш кәсіби суретші

Айша Ғарифқызы Ғалымбаева (29.12.1917, Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Есік ауылы) — қазақ кескіндемешісі және кино суретшісі, Қазақстанның халық суретшісі (1967), сондай-ақ еңбек сіңірген өнер қайраткері (1961). Оның шығармашылығында қазақ әйелдерінің көркем бейнесі нәзік лиризммен, биік талғаммен және ұлттық болмысты терең сезінумен айрықша дараланады.

Білім жолы мен кәсіби қалыптасуы

Айша Ғалымбаева алдымен Алматы көркемсурет училищесін тәмамдап, кейін Мәскеудегі Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институтының (ВГИК) сән және көркемсурет бөлімінде білімін тереңдетті (1949). Академиялық дайындық пен ұлттық дүниетанымды ұштастырған осы кезең оның кейінгі қолтаңбасына берік негіз қалады.

Суретшінің кез келген туындысынан халқының өнеріне деген ерекше іңкәрлік пен жауапкершілік сезіледі: ол тұрмыс көрінісін де, портретті де, натюрморт пен пейзажды да ұлттық нақышпен жарасымды қабыстыра білді.

Маңызды ерекшелік

Қазақ әйелдерінің бейнесін асқақ пафоспен емес, талант пен нәзіктікті қатар өрген табиғи поэтикамен көрсетуі.

Жанрлық ауқым

Портрет, тұрмыстық көрініс, пейзаж, натюрморт, сондай-ақ сәндік-монументтік композициялар.

Кино өнеріндегі алғашқы қадамдар

Ғалымбаева шығармашылық қызметін киноға эскиз жасаудан бастады. Ол «Махаббат туралы аңыз» (1954), «Шабандоз қыз» (1955) және «Бұл Шұғылада болған еді» (1955) фильмдеріне көркемдік шешімдер ұсынды. Бұл тәжірибе оның композиция құру, образды жинақтау және кеңістікпен жұмыс істеу қабілетін айқын шыңдады.

Алғашқы кескіндемелік еңбектері

1950-жылдары суретшінің кескіндемелік ізденістері айқын көріне бастады. Осы кезеңдегі еңбектері тақырыптық кеңдігімен және көркем тілінің орнығуымен құнды.

  • «Тоқымашылар»

    1951

  • Г. Разиева портреті

    1952

  • «Автопортрет»

    1956

  • «Халық таланттары»

    1957

  • Халық ісмері Б. Бөсенова портреті

    1958

  • «Дастархан»

    1959

1960–1970-жылдар: кемелдену кезеңі

1960–70-жылдар Айша Ғалымбаева шығармашылығының кемелденген дәуірі саналады. Бұл уақытта ол пейзаж бен натюрмортты жаңа бояулық үйлесіммен сөйлетіп, тұрмыстық және тарихи тақырыптарды сәндік жинақтауға ұластырды.

«Абай әні» кинофильмі желісіне арналған топтама

  • «Билер соты»
  • «Үйлену тойы»
  • «Той»
  • «Айтыс»
  • «Кездесу»

Пейзаждар мен натюрморттар

  • «Аяққалқан»
  • «Жайлау соқпағы»
  • «Көне көзе»
  • «Қобыз»
  • «Сары алма»
  • «Қызыл апорт»

Қорға енген іргелі туындылар

  • «Қазақстан әндері» (1962)
  • «Батыр ана» (1966)
  • «Ежелгі керамика» (1966)
  • «Қостанай. Алтын дән пирамидалары» (1971)
  • «Бейбітшілік» триптихы (1975)
  • «Жердің сыйы» (1978)
  • «Береке» (1980)

Сәндік-монументтік ізденістер

Сәндік-монументтік сарындағы композицияларында суретшінің жаңа көркемдік ізденістері айқын байқалады. Соның көрнекті мысалдары — «Біз заманымызды мақтан етеміз» (1965) және «Бір кесе қымыз» (1967). «Бір кесе қымыз» туындысы Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығымен (1972) атап өтілді.

Портрет жанрындағы шеберлік

Айша Ғалымбаева отандық бейнелеу өнерінде портрет жанрының шебері ретінде кеңінен танылды. Оның портреттері — сыртқы ұқсастықты ғана емес, тұлғаның ішкі мәдениетін, мінезін және уақыт тынысын дәл жеткізетін көркем құжат.

  • «Ұлымның портреті»

    1964

  • Жазушы Ғ. Мұстафин портреті

    1965

  • К. Байсейітова портреті

    1974

  • Өнер зерттеуші Г. Сарықұлова портреті

    1975

  • С. Майқанова — Ш. Уәлихановтың анасы рөліндегі портрет

    1976

  • Х. Бөкеева — «Абай» спектакліндегі Әйгерім рөліндегі портрет

    1976

  • «Оралдық келін»

    1978

Кейінгі кезең: нәзік лиризмнің күшеюі

Суретші туындыларына тән нәзік лиризм 1990-жылдардағы гүлдер мен жемістерге арналған жұмыстарында айқын көрінді. Бұл еңбектерде бояу үні жұмсарып, көңіл күйі тереңдей түседі.

  • «Қызыл раушан гүлдері»
  • «Шұғынық гүлдер»
  • «Жемістер мен гүлдер»

Авторлық еңбектер мен ұстаздық қызмет

Айша Ғалымбаева «Қазақтың ұлттық киімдері» альбомын (1958, 1976) құрастырушылардың қатарында болды. Сондай-ақ, Алматы көркемсурет училищесінде және ҚазПИ-де дәріс оқып, жас буынның кәсіби қалыптасуына ықпал етті.

Оның мұрасы — тек жеке көркемдік жетістік емес, қазақ бейнелеу өнеріндегі әйел суретшінің кәсіби жолын ашқан тарихи құбылыс.

Ескерту: Мәтін редакцияланып, тілдік қателер түзетілді; атаулар мен жылдар түпнұсқада берілген деректер негізінде жүйеленді.