Сұмырай болыс, қуарған қала
Қаладағы «охоты»: талаудың үйреншікті аты
Қара ұрт оны әбден түсінеді. Бірақ көптен көріспеген соң, мынаның қалайша «оралдырып жүргенін» естімек: өзінікіндей ме, жоқ па — соны байқамақ. Сондықтан:
— Шын ба, елуге жете ме? — деді.
— Жетпей қоя ма? Өзің ойлап көр. Охотыға қалай шықсам, солай кем болса бір түс киіз, бір сырмақ, немесе алаша, кілем, не болмаса сандықта жатқан ішік, шапан алам!
«Охоты» деген сөз соңғы айларда бұлардың тілінде ауылға барып, шабуыл жасап қайту мағынасын білдіретін. Семіз қызылдың сөзі өтірік емес екенін Фонтан көшесінің өзі-ақ көрсетеді: әр көшенің басынан Тәшкен аллеясына дейін қарасаң, бақшаларда не тәуір үйлердің терассаларында қызарып, аламыштанып, жарқырап жайылған қазақы қолды жасау көзге ұрады.
Жасаудың ізі: кімнің үйі «қызарып тұр»?
Бұл үйлердің бәрі — қала чиновниктері мен көпестердің, немесе «мещан» атанғандардың үйлері. Бірінде әдемі оюлы сырмақ, бірінде шебер кестелі түс киіз, бірінде су жаңа кілем. Ал мұндай «қызарғаны жоқ» үйлер — салам шатырлы, аласа дуалды, кедейдің шоқпыт үйлері ғана.
Қала айналасын жалмап жұтып, қызара бөртіп тұрған талан-таражға айналғандай. Семіз қызыл сол жасауларды әлгі чиновник, тілмаш, көпестердің үйлеріне жеткізіп, арзан қол қып өткізушілердің бірі еді.
Балташтың қыспаққа түсуі: «іспесік» пен пара
Бұлардан өтіп кеткен соң, Балташ тағы екі жерде стражникке жолықты. Бірақ алғашқыларға ашумен айтқан жауабын енді ылғи шын етіп қолданып, анау-мынау қақпайына көнбеді. Көшті жолай қорғаштап отырса да, Балташ шал-кемпірмен тіл қатыспады.
Тәшкен аллеясына жақындай бергенде кемпір есін жия бастап, көк қойдың күйігін енді сезді: — Соғымға деген жалғыз қойымыз еді. Қақпайға түсіп кете барғаны мынау, — деді.
Балташ өз ойының бір түйініне тірелгендей: — Қақпай!.. Қақпайда көк қой түгіл, мен де кеттім! — деп өзін-өзі мысқыл етті.
Үш күннен бері бойын кернеген ыза тамағына тығылып, алқымдап келеді. Ащы суық жас көзге жетпей, көмейден іркіле қайтып, у тамшысындай жұтыла-жұтыла келе жатқандай. Соңғы күндердің ызасы қат-қабат еді.
Бұйрық, күштеу, және «заңға жүйрік» қу болыс
Балташ мұндай тізімде бұрын жоқ болатын. Қаладағы үлкен диірменде жұмыс істейтін соң, байы: — Сені ешкім алмайды. Жібермеймін. Тіркесе, сұрап та ала алам, — деген.
Бірақ бір күні кешке пәтеріне үлкен Алматы болысының атшабары сау ете түсті: тығыз бұйрық беріп, «пәберке» орнына бар дейді. Балташ әуелі тәлкек қылды, бірақ атшабар қиғылық салмай, қадалып отырып алды. Байы да баяғысынша «жібермеймін» деді. Алайда болыс тақымдап қалды.
Сұрастыра келсе, бұрынғы іспесіктерде жоқ екен. Ал қала соңғы күндері пара, сұмдық, қулыққа толы емес пе? «Заңға жүйрік» қу болыс бір момынның жігітін дәл осы қалаға келген жерде, іспесік тапсырылып қойған соң, жүз қой пара алып босатыпты да, орнына біреуді тығу керек болып, Балташқа жабыса кетіпті.
Мұны әкететінін білген байы Балташтай мықты, тәжірибелі жұмыскерден айырылғысы келмей, қайтадан алып қалуға әрекет қылған. Балташ соның жауабын білейін деп өткен дүйсенбі күні кешке байдың қақпасына барып қалған еді. Ар жақтан баймен қоса қызара бөртіп шыққан болыс пен атшабар көрінді.
Бай да, болыс та бұған таяп келіп: — Амал жоқ, кететін болдың! — деді.
Балташ ызадан жалынбады, жөнін де сұрамады. Үн қатпай бұрылып жүріп кетті. Жүз қойдың жиырмасын болыс байға өткізіп, дәлін айтқанда, Балташты сыртынан сатып, кетіп барады екен.
Базардағы беттесу және айдалып кету
Алдыңғы күн таңертеңнен Балташтың жалғыз арманы — сол болысты тауып алып, бір-ақ ауыз сөз айтып, содан кейін фронтқа қамдану еді. Түс кезінде төменгі базарда көп жиынның ортасында, көк жорғаның үстінде тұрған болысқа жақындап:
— Елдің жақсысы, жаманы деген әкеңнің аузын… сволыч. Немен жақсы десем, жүз қаралық иттікпен жақсы екен ғой, — деді.
Болыс тырсиып, танау қағып бір қарады да, Балташтың суық түсінен, еңгезердей бойынан, шәйнектей түйілген жұдырығынан сескеніп, сырттай тайқып кетті. Дәл сол сәтте қаптаған стражник лапкелерді жаптырып, сауданы тоқтатып, базардағы халықты бір жаққа айдап ығыстырды.
Болыс таныс стражникке Балташты нұсқап: — Мынаны да айдап апарып көрсет, жырылып кетпесін, — деді. Балташ қанша шатақтасып «бармаймын» десе де, болмай, көппен бірге айдалып, Боралдайға қарай әкетілді.
Боралдайдағы көрініс: дар, үнсіздік, және Бекболат
Боралдайда көргені Балташтың көз алдынан кетпей қойды — жігерін қайнатқан ызаның молы сол еді. Балташтың көз алдында Ұзынағаш пен Қастектің сегіз азаматын дарға асты.
Қайран Бекболат! Аяқ-қолы байлаулы күйінде дардың астында тұрып, дәл басына қап кигізер жерде сұп-сұр болып: — Қайран ел, қош, — деді. Қаппен қоса мойнына ілінген бұғау аспанға қарай іліп әкетті.
Балташтың ішін өртеген сұрақ: төрелі, көпес, стражник, тілмаш — қатал қала бұларды қандай «тамашаға» айналдырды? Ол шал-кемпірге бұрылып: — Кәпір, жалмауыз қала… жат қала… суығы-ай, бөтені-ай! — деді.
— Осы қалаға он жасымда келіп едім. Он бес жыл өмір кештім. Бүгін, міне, өлім аузына кетіп барам. Сен болдың не, болмадың не? Елеңдеген бар ма? — деп, батпағы орқаш-орқаш болып тоңданып жатқан сұр көшеге қарады.
Тәшкен аллеясы: обоз, қоштасу, күңіренген қала
Тәшкен аллеясына жеткенде обоздар сайда көп болып, тіркесіп қалған екен. Кететін азаматты шығарып салатын елді жаяулатып, көліктерін басқа көшелерге тастапты. Әр арбаның тұсында ауылдан келген еркек-әйел топ-топ болып ұйлығып жүр: белдері бүгілген, көздері қызарып, беттен аққан соралары айғыз-айғыз. Түстері де, киімдері де жүдеу, сұп-сұр.
Балташ стражникпен сөйлесіп, бір алаңдау жер тауып, көшті көлденең өткізіп салды да, шал-кемпірге бір-ақ ауыз сөз айтты: — Қош!
Содан соң сұрастырып жүріп жүзбасысын тауып, нұсқаған арбаға жүгін салды. Өзі де ырғып мініп, екі жеңін сұғыстырып алып, мелшиіп қарап тұрып қалды.
Енді ғана байқады: айналасының бәрі күбірлеп, зарлап, қош айтып, күңіреніп жылап тұр. Қасында отырған қойкөз сары жігіт еңсесін көтере алмай бүгіліп, бөрігін көзіне түсіріп алып, біресе «аһ» ұрып, біресе егіліп-егіліп кеңкілдеп кетеді.
Жоқтау үні
Қарсы алдында күндік киген кәрі шеше ыңыранып, бүйірін таянып тұрып, сыбырлай жылап жоқтау айтады:
— Жалғызым, қуатым! Сұмырай болыс, қуарған қала… Обырдай оптың ба жалғызымды!.. Жұттың ба басымды…
— Жерің кеңісе егін ек, міне, менің тұлдыр болған орныма!
Балташпен екі жолдасы қоштасып қалды. Бұны шығарып салғандар — солар ғана. Өздері де жұмысшы. Ешқайсысы жыласқан жоқ.
— Өзге жұрттың жылауы аз болып жатыр ма, жыламайық! — деді Балташ. Олар арқасынан қағып: — Бала емессің, жолды-жөнді білесің. Қайта көпті көріп, көзің ашылады. Жәлейт қылма! Сыбағаңды жегізбессің! — десті.
Обоз жүрерде: — Но, тірі қайт, аман бол, паршай-паршай! — десіп қала берді.
Қала сыртындағы бір жылылық: зират басындағы дұға
Обоз қозғалғанда бұрынғы жылаулар түк емес екен: қоштасу, зарлау күшейіп, ылайсаң сұм көшені де, сұп-сұр суық қаланы да күңірентті. «Бауыре-е-м!.. Жалғызым!.. Жан жарым!.. Қосағым!..» деген зарлы үндер бірінен бірі асып түседі. Қаладан ұзай бере талай кемпір-шал зардан арбаға ілесе алмай талып, жығылып жатыр.
Үндемей мелшиген күйде, тау жаққа қарап отырған Балташ қазақ зиратын көрді. Обоз соның қасына ілесе келгенде, арба жанындағы жұрт та, арба үстіндегі жігіттер де ауыздары күбірлеп, құран оқи бастады. Тоңазыған қолдарымен бірі артынан бірі дұға қылып, беттерін сипайды.
Барлық суық жау Алматы қаласынан мына елге жылы, жақын көрінген жалғыз орын — осы сияқты. Ажарсыз сұп-сұр молалармен қатарласа бере Балташ та бетін сипады.
Көпшілікпен бірге оның да құран оқып, «тие берсін» айтып келе жатқан аруағы — кеше осында көмілген Бекболаттың аруағы еді.
Сол күнгі Алматының зираттан басқа түсі — «лағнет» айтқызған түс еді.