Кеңес әскерлерінің стратег
Сталинград шайқасы — Екінші дүниежүзілік соғыстағы ең шешуші ұрыстардың бірі. Ол екі кезеңнен тұрды: қорғаныс (1942 жылғы 17 шілде — 18 қараша) және қарсы шабуыл (1942 жылғы 19 қараша — 1943 жылғы 2 ақпан).
Қысқаша хронология
- 1942, 23 тамыз: майдан шебі Сталинградқа келіп тірелді.
- 1942, 19 қараша: кеңес әскерлерінің қарсы шабуылы басталды.
- 1943, 2 ақпан: Паулюс армиясы толық талқандалып, тұтқынға алынды.
- Ұзақтығы: 200 күн мен түн.
Шайқас алдындағы жағдай және Германияның мақсаты
1942 жылдың жазында фашистік Германия мен оның одақтастары Еуропада екінші майданның ашылмауын пайдаланып, кеңес-герман майданының оңтүстік қанатына негізгі соққы беруді жоспарлады. Негізгі мақсаттары: Қызыл Армияны Орелдің оңтүстігінде талқандау, Донбасс, Дон және Кубань сияқты экономикалық маңызды аудандарды иемдену, Кавказға өтетін жолдарды бақылауға алу және Сталинградты басып алу болды.
Жау 1942 жылғы жазғы шабуыл барысында ірі табыстарға жетіп, 23 тамызда Сталинградқа таяп келді. Сталинград бағытына Германия мен оның одақтастарының қару-жарақтың барлық түрімен жақсы жарақталған, 6-далалық армиядан құралған 14 дивизиясы шоғырланды.
Қаланы қорғау: 62 және 64-армиялар
Қаланы Қызыл Армияның 62-армиясы (қолбасшысы — генерал-лейтенант В.И. Чуйков) және 64-армиясы (қолбасшысы — генерал-майор М.С. Шумилов) қорғады. Қорғанысқа жедел түрде жұмысшы жасақтары мен халық жасақтары, тыл бөлімдері тартылды.
Майданды күшейту
Сталинград майданы құрылып, қалаға тың күштер жіберілді. Қала маңында қорғаныс шептері салынды. Ерекше маңызын ескеріп, Мемлекеттік Қорғаныс комитеті 12 тамызда Бас штаб бастығы генерал-полковник А.М. Василевскийді, 29 тамызда армия генералы Г.К. Жуковты көмекке жіберді.
Қалалық ұрыс сипаты
Гитлершілдер қалаға солтүстіктен де, оңтүстіктен де басып кірді. Қаланы шабуылмен алуға төрт рет әрекет жасалды. Қыркүйектің ортасына қарай жағдай аса күрделеніп, әрбір үй қамалға айналды: әр қабат үшін табанды шайқас жүрді.
28 қыркүйекте Сталинград майданы Дон майданы (қолбасшысы — генерал-лейтенант К.К. Рокоссовский) және Оңтүстік-Шығыс майданы (қолбасшысы — генерал-полковник А.И. Еременко) болып бөлінді. Сталинградтықтар ерлікпен шайқасты.
Қорғаныс кезеңіндегі шығындар (1942 шілде — қараша)
Жау шығыны
- 700 мыңдай адам
- 1 000+ танк
- 2 000+ зеңбірек пен миномет
- 1 400 әскери және тасымал ұшақ
Нәтиже
Осы бағыттағы жау шабуылы тоқтатылды, ал Сталинград маңында қарсы шабуылға жағдай қалыптасты.
Қарсы шабуыл: «Уран», «Кіші Сатурн», «Шеңбер»
Кеңес әскерлерінің Сталинград түбіндегі қарсы шабуылы 1942 жылғы 19 қарашада басталды. Ол үш операция арқылы іске асырылды:
«Уран»
Сталинградтағы неміс әскерлерін қоршауға алу.
«Кіші Сатурн»
Қоршауда қалған неміс күштеріне батыстан және оңтүстіктен келетін көмектің жолын кесу.
«Шеңбер»
Сталинградта қоршауда қалған фельдмаршал Ф. Паулюс армиясын түпкілікті талқандау.
Бұл міндеттерді орындау Оңтүстік-Батыс майданына (Н.Ф. Ватутин), Дон майданына (К.К. Рокоссовский) және Сталинград майданына (А.И. Еременко) тапсырылды. Шабуылдың бесінші күнінде Оңтүстік-Батыс және Сталинград майдандарының алдыңғы шептегі бөлімдері қосылып, 300 мыңнан астам неміс әскері қоршауда қалды.
Қоршауды бұзу талпынысы және қарсы әрекет
Қоршауда қалған топты сырттан соққы беру арқылы босатуға ұмтылған гитлерлік командование генерал-фельдмаршал Э. Манштейн басқарған «Дон» армиясы тобын құрып, Сталинград тобына қарай бұзып өтуді бастады. Бұған қарсы Ставка генерал-майор Р.Я. Малиновскийдің 2-гвардия армиясын бағыттады.
Оңтүстік-Батыс және Сталинград майдандарының табысты қимылы нәтижесінде 6 және 4-неміс танк армиялары, 3 және 4-румын, 8-итальян армиялары талқандалды. Бұл Солтүстік Кавказдағы неміс-фашист күштерінің тылына, Ростов бағытына шабуыл жасауға жағдай туғызды.
Шешуші кезең: Паулюстің тұтқындалуы
1943 жылғы 10 қаңтарда К.К. Рокоссовский қолбасшылығымен кеңес әскерлері Сталинград түбінде қоршауда қалған дұшпан тобын жоюға кірісті. Қоршаудағыларға әуе көпірін ұйымдастыру әрекетін кеңес авиациясы жүзеге асыртпады. 1943 жылғы 2 ақпанда генерал-фельдмаршал Ф. Паулюс қалған әскерімен бірге тұтқынға алынды.
Жалпы шығындар
Германия және одақтастары
Өлгені, жараланғаны, тұтқындалғаны және хабарсыз кеткендері бар 1,5 млн-ға жуық солдат пен офицер.
Қосымша: 32 дивизия және 3 бригада жойылды, 16 дивизия ауыр соққыға ұшырады.
Қызыл Армия
1 млн 130 мыңға жуық адамнан айырылды.
Тарихи маңызы: соғыстағы түбірлі бетбұрыс
Сталинград шайқасы Екінші дүниежүзілік соғыстағы түбірлі бетбұрыстың басталуына негіз қалады. Сталинград түбіндегі жеңіліс неміс қоғамына моральдық-саяси тұрғыдан ауыр соққы болды. Германияның одақтастарының шығыс майданындағы соғысқа құлшынысы әлсіреді.
Сталинград маңында Венгрия, Италия және Румыния әскерлерінің талқандалуы бұл елдерге қатты әсер етті: Италия мен Венгрия соғыстан шығудың жолдарын қарастыра бастады. Түркия бейтараптығын сақтады. Жапония Кеңес Одағына шабуыл жоспарын кейінге қалдырды. 1942–1943 жылдары антигитлерлік коалиция кеңейіп, жау басып алған елдерде Қарсыласу қозғалысы күшейді.
Қазақстанның үлесі: ең жақын тыл және майданға қолдау
Қазақстан Сталинград майданының ең жақын тылы болды. Батыс Қазақстандағы станциялар мен елді мекендердің едәуір бөлігі соғыс қимылдары аумағына тартылды. 1942 жылғы 1 қыркүйекте Атырау қорғаныс комитеті құрылды, 15 қыркүйекте облыстың мемлекеттік қорғаныс комитеті соғыс жағдайын енгізді.
Әуе қорғанысы және инфрақұрылым
1942 жылғы 16 қазанда Орал майдан өңіріне енгізілді, ал 10 күннен кейін КСРО ХКК-нің арнайы қаулысымен әуе шабуылынан қорғану пункттері қатарына қосылды. Чапаев, Ушаков, Тайпақ, Зеленов аудандарында 10 әуежай салынды.
Ақтөбе облысының Байғанин, Жұрын, Шалқар, Ключев аудандарында қорғаныс құрылыстары іске қосылды. Жау Қазақстан аспанында 30-ға жуық ұшағынан айырылды.
Тыл қызметі және логистика
Қарсы шабуылды әзірлеу кезінде майданның тыл қызметі 600 км ішкері орналасты. Сайқын, Жәнібек және Шұңғай станцияларында авиация бөлімдерінен бөлек, 1-танк армиясы мен 57-армияның қоймалары орналасты.
Орал қаласында ірі әскери-оперативтік байланыс торабы құрылды. Атыраудан бастап Жайық өзені бойымен Сталинградтан әкелінген «Волготанкер» кемелері, Каспий және Еділ флотилияларының әскери катерлері жүрді.
Қазақстандық құрамалардың қатысуы
Сталинград шайқасына Қазақстанда жасақталған бөлімдер қатысып, майданда ерекше табандылық танытты. Олардың қатарында:
- 27, 72 және 73-гвардиялық атқыштар дивизиялары
- 292 және 387-атқыштар дивизиялары
- 81-атты әскер дивизиясы
- 74-теңіз атқыштар бригадасы
- 152-атқыштар бригадасы
- 129-миномет полкі
- 156-жеке көпір құрылысы батальоны
Даңқты 62-армия құрамында 4 мыңға жуық қазақ болды. 64-армия құрамындағы қазақстандық 29 және 38-атқыштар дивизиялары Сталинград шайқасындағы табандылығы мен қаһармандығы үшін 72 және 73-гвардиялық атқыштар дивизиялары атанды. 73-гвардиялық атқыштар дивизиясына «Сталинградтық» құрметті атағы берілді.
Марапаттар мен құрмет
1942 жылғы 22 желтоқсанда «Сталинградты қорғағаны үшін» медалі тағайындалып, онымен 750 мың солдат пен офицер марапатталды. 112 адамға Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.