Алтын құсым, тым болмаса сен сайрасайшы
Фарфор сарайы мен шетсіз бақ
Қытайда император да, оның қарауындағы халық та қытайлық екенін өзің білесің. Бұл оқиға баяғыда болған, сондықтан ұмытылып кетпей тұрғанда саған айтып берейін.
Дүниенің төрт бұрышында император сарайымен сұлулыққа таласатын ешбір сарай болмаса керек: ол аса жұқа, өте бағалы фарфордан салынған. Нәзіктігі сонша — саусағыңмен түртіп қалсаң, быт-шыт болып сынып түсе ме деп қорқасың.
Бақ ішінде ғажайып гүлдер өседі. Ең әдемі гүлге кіп-кішкентай күміс қоңырау байлап қояды: ол сыңғырлап, өткен-кеткеннің назарын сол гүлге бұруға тиіс. Көрдің бе — император сарайында бәрі де ақылмен істеледі.
Сол бақтың ұзындығы сонша, оның қай жерге дейін созылатынын бағбанның өзі де білмейді. Ал бақтың ар жағында зәулім ағаштары мен тұңғиық көлдері бар шетсіз-шексіз ну орман жатыр. Орманның бір шеті көк теңізге барып тіреледі: кемелер су бетіне төнген жап-жасыл жапырақтардың саясымен жүзіп өтеді.
Орманның үні: жалғыз бұлбұл
Дәл сол арадағы жар басында жалғыз бұлбұл болатын. Ол ән салғанда әуені жан-дүниеңді баурап алатыны сонша — тіршілік тауқыметінен әбден қалжыраған балықшының өзі ауын да ұмытып, тек соны ғана тыңдап отырады.
Балықшы әнді тыңдап отырып: «Тәңірім-ай, қандай ғажап еді!» — деп таңдай қағады. Сосын ғана есін жиып, жұмысына кіріседі. Бірақ келесі түнде тағы да дәл солай ұйып тыңдайды.
Императордың астанасына дүниенің төрт бұрышынан саяхатшылар келеді. Олар салтанатты сарай мен мәуелі баққа сүйсінеді, бірақ бұлбұлдың үнін ести сала: «Ең ғажабы — осы!» деп тамсанады.
Елдеріне оралған соң, саяхатшылар көрген-білгенін жырдай етіп айтып береді. Оқымыстылар кітаптарына астананы, сарайды, бауды түгел суреттейді — бірақ бәрінен де бұлбұлды жоғары қояды. Ақындар көк теңіздің жағасындағы ну орманда сайраған ғажайып бұлбұлды жырға қосады.
Императордың ашуы: «Бұлбұлды неге білмеймін?»
Сол кітаптардың кейбірі императордың өз қолына да тиеді. Ол алтын тағында отырып, астанасы мен сарайын мақтаған тұстарын сүйсіне оқиды. Бірақ бір жерінде: «Ең ғажабы — бұлбұл» дегенді көргенде, селк етеді.
«Бұлбұл? Мен неге білмеймін? Менің мемлекетімде, тіпті өз бағымның ішінде сондай құс бар екенін неге осы уақытқа дейін естімедім?» — деп таңырқайды.
Сосын ол бас уәзірін шақырады. Уәзір — менмен, тәкаппар адам: өзінен төмен біреу сұрақ қойса, «Тф!» деп пысқырып қоя салатын.
Император: «Бізде бұлбұл деп аталатын тамаша құс бар екен. Жұрт оны мемлекетімнің ең үлкен мақтанышы дейді. Неге маған айтпадыңдар?» — дейді.
Бас уәзір: «Ондайды естісем, құлағым керең болсын! Ешкім сарайға әкеліп таныстырған жоқ» — деп құтылғысы келеді.
Императордың бұйрығы қатал болды: «Кешке дейін бұлбұл осында болмаса, сарай қызметшілерінің бәрін кешкі астан кейін жуан таяқпен жазалаймын!» Уәзір амалсыздан іздеуге кіріседі.
Іздеу және жол көрсеткен қыз
Бас уәзір залдар мен дәліздерді түгел шарлап шығады. Бірақ сұрағанның бәрі: «Естіген емеспіз, көрген емеспіз» — деп шығады. Ақыры ол: «Мұны кітап жазғыштар ойдан шығарған болар» деп императорға қайтады.
Алайда император: «Бұл кітапты маған құдіретті жапон императоры жіберді. Онда жалған сөз болуы мүмкін емес!» — деп тік тұрып алады.
Іздеу қайта басталады. Қорыққаннан сарай қызметшілерінің тең жарымы уәзірге еріп жүреді: кімнің тамақтан кейін таяқ жегісі келсін?
Ас үйдегі үн
Ақыры ас үйде істейтін кедей қыз: «Бұлбұлды мен білемін. Кешкілік ауырып жатқан шешеме тамақтың қалғанын апарып беремін. Қайтар жолымда орманда отырып, бұлбұлдың әнін тыңдаймын. Естігенде жылағым келеді, бірақ шешем бетімнен сүйгендей көңілім жайланып, бойым сергіп қалады» — дейді.
Уәзір қызға уәде береді: «Сені жоғары қызметке көтеремін, императордың қалай тамақтанатынын да көрсетемін. Тек бізді бұлбұлға жолықтыр». Сол күні кешке бұлбұл сарайға шақырылады.
Ормандағы «қателіктер»: сиыр, бақа… және шын ән
Жұрт орманға бет алады. Кенет сиыр мөңірейді. Жас қызметкерлер «Дәл үстінен шықтық!» деп шаттанады. Қыз ғана: «Бұл — сиыр, әлі біраз жүреміз» дейді.
Көл жақтан бақалар бақылдайды. Сарай уағызшысы «Қоңыраудың даусындай!» деп тамсанады. Қыз тағы түзетеді: «Бұл — бақа. Бірақ жақындап қалдық».
Ақыры бұлбұл сайрап қоя береді. Қыз бұтақ басындағы шынашақтай ғана сұрша құсты көрсетіп: «Міне, осы — бұлбұл!» дейді. Уәзір таңырқайды: «Осындай ғана ма? Қандай ұсқынсыз!»
Бұлбұл сайрағанда, бәрі де үнсіз қалады. Уәзірдің өзі: «Шыны қоңыраудай сыңғырлайды!» — деп қояды.
Сарайдағы кеш: көз жасы — ең үлкен сый
Бұлбұл: «Әнімді орманда тыңдағанға не жетсін!» десе де, императордың өзі шақырғанын естіп, сарайға баруға келіседі.
Сарайда мерекеге әзірлік қызған: фарфор қабырғалар алтын шамдардың сәулесімен жалт-жұлт етеді. Дәліз бойына қатар-қатар гүл қойылған, олардағы кішкентай қоңыраулар желмен және асығыс жүрістен сыңғырлап, екі адамның сөзін бір-біріне естіртпей қояды.
Үлкен залда бұлбұл қонатын алтын тұғыр орнатылады. Бәрі жиналады. Император басын изеп амандасады да, бұлбұл құйқылжыта жөнеледі. Тыңдап отырған императордың көзінен жас шығады.
Император бұлбұлға зор құрмет белгісі ретінде алтын кебісін ілмек болады. Бірақ бұлбұл бас тартады: «Мен императордың көз жасын көрдім. Маған одан артық сыйдың керегі жоқ. Көз жасының құдіреті бар».
Сарай бикештері бұлбұлға еліктеп, сөйлегенде дауыстары қоңыраудай болсын деп ауыздарына су ұрттап жүретін болады. Қызметшілер де «ләззат алдық» деп мәз: оларға жағыну ең қиын еді.
Алтын тордағы еркін үн
Бұлбұлға сарайда қалу бұйырылады: арнайы тор, он екі қызметші, күніне екі рет және түнде бір рет серуен құруға рұқсат. Бірақ әр қызметші оның сирағына байланған жібек бауды мықтап ұстап жүреді. Әрине, мұндай серуеннің ләззаты шамалы.
Қалада бәрі бұлбұл туралы айтады. Екі таныс кездессе, біреуі «Бұл!» десе, екіншісі «Бұл!» деп қағып әкететін әдет табады. Тіпті бақалшы саудагерлер он бір ұлының атын, дауысынан үміт болмаса да, «Бұлбұл» деп қояды.
Сәлемдеме: асыл тасты жасанды бұлбұл
Бір күні императорға сыртында «Бұлбұл» деп жазылған сәлемдеме келеді. Бірақ ішінде кітап емес — кішкентай қорапшада қолдан жасалған бұлбұл жатыр: тірісінен аумайды, үсті лағыл, гауһар, зүбәржатпен жарқырайды.
Кілтін бұрасаң, бұлбұл белгілі бір әнді қайталап сайрайды; алтын мен күміс аралас құйрығы дірілдейді. Мойнындағы жібек белбеуде: «Қытай императорының бұлбұлының қасында, жапон императорының бұлбұлы бейшара көрінеді» деген жазу бар.
Дуэт шықпады
Екі бұлбұлды қосып сайратпақ болады, бірақ тірі бұлбұл — еркін, әр жолы басқа айтады; ал жасандысы — бір ізден шықпайды. Ән-күй жетекшісі мұны «мінсіз ырғақ» деп ақтап алады.
Жасанды бұлбұл бір әнді отыз үш рет қайталап айтса да шаршамайды. Жұрт тыңдаудан жалықпас еді, бірақ император: «Тірі бұлбұлды да сайратайық…» дегенде, ол жоқ болып шығады: ашық терезеден ұшып шығып, жасыл орманға кетіп қалған.
Император ашуланады, сарай адамдары тірі бұлбұлды «жақсылықты білмейтін» деп айыптайды. Енді ең «тәуірі» өз қолдарында — жасанды бұлбұл.
Ғылымға айналған ән және жаттанды қуаныш
Жасанды бұлбұл император төсегінің жанында жібек жастықта жатады. Айналасы алтын-күміске, асыл тасқа толады. Оған тіпті «Императордың түнгі жиында сол қол жағында тұратын бірінші әнші» деген атақ қосылады: жүрек сол жақта деп, император сол жақты маңызды санайды.
Ән-күй жетекшісі жасанды бұлбұл туралы жиырма бес том «ғылыми еңбек» жазады: қалың, күрделі, түсініксіз сөзге толы. Сарай ақсүйектері «бәрін түсіндік» деп өтірік айтады — әйтпесе жаза қатал.
Бір жылдан соң бүкіл ел жасанды бұлбұлдың әр дыбысын жаттап алады. Көшедегі балалар «Ци-ци-ци! Клюк-клюк-клюк!» деп тақылдаса, император да қосылып кетеді. Бірақ бір күні жасанды құс кенеттен сықырлап, ызыңдап, дөңгелектері шыр айналып, ішіндегі серіппесі үзіліп қалады — үні өшеді.
Сағатшы оны әзер жөндейді де: «Ішкі тетіктері мүжілген. Енді жылына бір-ақ рет бұрауға болады» деп ескертеді. Жұрттың көңілі түседі. Бірақ ән-күй жетекшілері «құны төмендеген жоқ» деп жұбатады.
Ажал түніндегі үн: қайтып келген тірі бұлбұл
Арадан бес жыл өтеді. Ел ішін ауыр қайғы торлайды: император өлім халінде жатыр деген сыбыс тарайды. Сарайда өлі тыныштық. Дәліздерге кілем төселген — аяқ дыбысы естілмесін деп.
Император сұп-сұр. Демі тарылып, кеудесін біреу басып тұрғандай. Көзін ашса — алдында Ажал отыр: императордың тәжін киіп, бір қолына алтын қылыш, бір қолына шашақты ту ұстап алған.
Шымылдық етегінен бейтаныс бастар қылтияды: кейбірі момақан, кейбірі үрейлі. Бұлар — императордың тірі күндегі жақсылығы мен жамандығы, естеліктері мен күнәлары. Олар кезек-кезек «Мынаны ұмыттың ба?» деп жанын қинайды. Императордың маңдайынан суық тер шығады.
Императордың жан даусы шығады: «Музыка қайда? Музыка ойнаңдар! Алтын құсым, тым болмаса сен сайрашы!» Бірақ жасанды бұлбұл үнсіз: оны бұрайтын да ешкім жоқ, өздігінен ән сала алмайды.
Сол сәтте терезе алдында ғажайып әсем ән естіледі. Бұтаққа қонған — кәдімгі тірі бұлбұл. Императордың сырқат екенін естіп, жабыққан көңілін жадыратуға ұшып келген екен.
Бұлбұл сайрай бастағанда, қоршаған елестер көмескіленеді. Императордың бойына қан жүгіргендей болады. Ажалдың өзі де үнге ұйып қалады. Бұлбұл сайраған сайын Ажал алған асыл дүниелерін — тәжді, қылышты, туды — бірінен соң бірін қайтарады. Ақыры Ажал бозамық тұманға айналып, терезеден ұшып шығып кетеді.
Ең асыл сый
Император сыбырлайды: «Рақмет, сүйікті бұлбұлым. Мен сені қуып жіберіп едім. Сен болсаң елестерді де, Ажалды да айдап шықтың. Саған қандай сый лайық?»
Бұлбұл жауап береді: «Сен маған баяғыда сый бердің. Алғаш рет саған ән шырқағанда, көзіңнен тамған жасты көрдім — соны еш ұмытпаймын. Тыңдаушының көз жасы әншіге ең асыл сый».
Бұлбұл тағы да сайрайды. Император жан рақатына шомып, тәтті ұйқыға кетеді. Оянғанда күн сәулесі төгіліп тұр, бойы сергіген. Қызметшілердің ешқайсысы кіріп те үлгермеген — ал терезе алдында бұлбұл әлі де талмай ән салып тұр.
Император сөз бастайды: «Сен енді менімен…»