Ауызекі сөйлеу тілі мұндай ыңғайда көбінесе
Стиль және морфологиялық тұлға
Тіліміздегі сөздердің кейбір топтары белгілі бір стильдік салаға (жазба стильге де, ауызекі сөйлеу формасына да) тән болып, қалыптасқан жүйеде ғана қолданылатыны сияқты, кейбір морфологиялық тұлғалардың да бір жүйеде ғана, бір ыңғайда ғана жұмсалуға бейімділігі байқалады.
Морфологиялық тұлғаның бір стильде жиі қолданылуы оның әдеби тілдің басқа салаларында мүлде жоқ екенін білдірмейді. Дұрысы — ол тұлға басқаларға қарағанда сол стильде жиірек жұмсалып, мағынасы мен қызметі сол ортада біршама тұрақтанған деп түсіну.
Әдеби тілдің тек бір саласында ғана қолданылып, басқа ыңғайда кездеспейтін морфологиялық тұлғалар өте сирек. Себебі морфологиялық категориялар жеке сөздер сияқты сөйлемнің субъективтік мәнеріне әрдайым тікелей қатысты бола бермейді: олар көбіне ойдың, хабардың объективтік мазмұнымен байланысты.
Жазба стильдердің морфологиялық жақындығы
Қазақ әдеби тіліндегі стильдік салалар морфологиялық құрамы жағынан бір-бірінен қатты алшақтай бермейді. Дегенмен, жиі жұмсалатын тұлғалардың сипатына қарай, жазба стильдерді негізінен екі топқа бөлуге болады.
1) Кеңсе стилі + ғылыми стиль
Морфологиялық құрамы тұрғысынан бір-біріне жақын, орайлас келеді. Бұл салаларда автордың субъективтік көзқарасы барынша көмескі болады.
2) Публицистикалық стиль + көркем әдебиет
Өзара үндес келеді; публицистикада жиі кездесетін тұлғалардың біразы көркем әдебиет тілінде де мол ұшырайды. Мұнда эмоциялық-экспрессивтік бояу жиірек байқалады.
Кішірейткіш аффикстер: кеңсе мен ғылымда неге сирек?
Кеңсе қағаздары мен ғылыми әдебиеттердің басты ерекшелігі — мәтінде автордың субъективтік қатынасы айқын көрінбеуі. Сол себепті кішірейткіш мән беретін әрі экспрессивтік реңк қосатын аффикстер бұл салаларда көп қолданылмайды.
Сын есімдегі кішірейткіш жұрнақтар
- -лау/-леу, -дау/-деу, -тау/-теу: ұзындау, сұңғақтау, үлкендеу, қисықтау
- -ғыл, -ғылтым, -ғыш, -ілдір: қызғылт, сарғыш, қызғылтым, көкшіл, көгілдір
- -аң/-ең, -қай: босаң, алаң көз, сидаң жігіт
- -ша/-ше: шоқша сақал, биікше
Зат есімдегі кішірейткіш-экспрессивтік аффикстер
-тай, -ке, -ш, -жан, -сымақ: атеке, ағеке, ағатай, жеңгетай, Дінмұхамет → Димаш, атсымақ, адамсымақ
-ша/-ше, -шақ/-шек, -шық/-шік, -қан: үстелше, бақыршық, бұзауқан
Мысал: ресми мәтіндегі орынсыздық
Орынсыз:
«Бойы ұзынша, өңі аққұбаша»
Кеңсе құжатына (мысалы, ресми сипаттамаға) мұндай экспрессивті реңк қажет емес.
Орынсыз:
«Әрбір 100 сиырдан 100 бұзауқан алды»
Статистикалық мәліметте мұндай қосымша экспрессия емес, бейтарап атау қолайлы.
Терминдену: экспрессияның бәсеңдеуі
Сөз жасаудың қалыптасқан тәсілдері тарихи-дәстүрлік ерекшеліктермен ұштасады. Кей кезеңдерде әртүрлі тарихи жағдайлардың ықпалымен туынды сөздер бастапқы экспрессивтік бояуына қарамастан, басқа бір қызметте тұрақтанып қалады.
Кішірейткіш тұлғалы, бірақ термин ретінде бейтарап сөздер
Мысалы: кітапша, бұтақша, жақша, бозша (торғай), жарғақша, қараша. Бұлар кеңсе тілінде де, ғылыми мәтіндерде де жиі қолданылады, өйткені белгілі бір салаға қатысты термин ретінде қалыптасқан. Соның салдарынан аффикске тән экспрессия көмескіленіп, сөз тура мағынасында қабылданады.
«Бұтақша»
Ботаникадағы еңбекте «бұтақша» кездессе, оқырман -ша жұрнағынан эмоциялық реңк іздемейді: терминдік мағына алдыңғы қатарға шығады.
«Мишық» және «қараша»
Психология/медицина мәтініндегі «мишық» та, астрономиялық мәндегі «қараша» да — қалыптасқан атаулар. Мұнда бағалау да, түс реңкі де мақсат емес.
Салыстырмалы және күшейтпелі шырай: ресми стильдегі шектеу
Ғылыми стиль мен кеңсе стилінде аса сирек, кейде мүлде кездеспейтін морфологиялық тұлғалардың бірі — сын есімнің салыстырмалы және күшейтпелі шырай түрлері. Бұлар әдетте автордың субъективтік қатынасын білдіретін тәсілдер қатарына жатады.
Негізгі тәсілдер
- Салыстырмалы шырай: -рақ/-рек (үлкенірек, қызылырақ, сарырақ)
- Күшейтпелі шырай: қып-қызыл, сап-сары, сондай-ақ өте, аса, тым, тіпті, шым сөздері арқылы (өте қызыл, тым жақсы, шым қызыл)
Кеңсе тілінің қағидасы: дәлдік пен өлшем
Іс қағаздары мен ғылыми мәтіндерде «-рақ/-рек» орнына айырмашылықты көбіне сандық көрсеткішпен береді. Мысалы, «Цех жоспарды 12% артық орындады» деу кеңсе стиліне үйлеседі, ал «артығырақ орындады» деу — бейтарап дәлдік талабын әлсіретеді.
Күшейтпелі тұлғалар (жап-жақсы, тап-тамаша, қып-қызыл, шымқай аппақ) ойды әсерлі етудің құралы. Сондықтан олар публицистика мен көркем мәтінде жиірек, ал ресми және ғылыми стильде сирек келеді.
Кеңсе және ғылыми стильге ортақ морфологиялық тұлғалар
-лық/-лік (-дық/-дік, -тық/-тік)
Зат есім және сын есім түбірлерінен зат есім тудырады. Абстракт ұғым (азаматтық, үстемдік), сапа-күй (тереңдік, жылдамдық, ауырлық) атауларын жасайды. Көп сөздер терминдік мән алып, нормаға айналды: бейтараптық, серпімділік, оқулық, сөздік, жылылық, дымқылдық.
Нақтылы зат атауы да жасалады: белдік, ауыздық, егіндік.
-шылық/-шілік
Кәсіп, шаруашылық түрі немесе абстракт күй-қалып атауы: мақтаншылық, диқаншылық, оқытушылық, ойланушылық.
-шылдық/-шілдік
Көбіне қоғамдық-саяси әдебиеттерде: төрешілдік, кеңсешілдік, гегельшілдік, кантшылдық.
-лылық/-лілік (-дылық/-ділік, -тылық/-тілік)
Абстракт ұғымды не айрықша белгіні атайтын тұлға; ғылыми мәтінде жиі, кеңсе стилінде ішінара кездеседі: музыкалық, қуаттылық, зейінділік, екпінділік, айнымалылық, серіппелілік.
-қыш/-кіш (-ғыш/-гіш, -рыш)
Етістіктен зат есім жасап, құрал-атаулар тудырады. Халық тіліндегі сыпырғыш, жапқыш сияқты сөздерден бастап, ғылым мен техникада жылытқыш, сепкіш, мұздатқыш тәрізді атауларға дейін өнімді тәсілге айналды.
-ма/-ме (-ба/-бе, -па/-пе)
Құжат атауларын және әртүрлі саладағы ұғымдарды жасауға өте өнімді: анықтама, жолдама, мінездеме, сипаттама, хабарлама, ескертпе, сілтеме, жарнама; сондай-ақ тұнба, қоспа, шығарма, тұндырма.
-лық пен -лы: мағына дәлдігін сақтау
Кеңсе стилі мен қоғамдық ғылымдар әдебиеттерінде сын есім жасайтын -лық/-лік тұлғасы жиі кездеседі. Алайда әдеби тілдің даму барысында -лық көбіне ресми атаулар мен терминдердің құрамында орнығып, ал -лы затқа не құбылысқа тән белгіні білдіретін қарапайым сын есім жасаудың тәсілі ретінде тұрақтады.
Қолданыс ұтымдылығы
Егер мағына біртектес ұғымдарды ажыратуға құрылса, -лы жиі ұтымды болады. Мысалы, қалалы жер — табиғи әрі дәл тіркес; ал қалалық жер сырттай ұқсас көрінгенімен, мағына жағынан дәл түспеуі мүмкін. Осы үлгімен колхозды ауыл, минералды су тіркестері орныққан.
Терминдерде -лық-тың орны
Кей жағдайларда -лық-ты -лы-мен ауыстыру мағынаны бұрмалайды. Мысалы, космостық сәулелер, эвклидтік кеңістік тәрізді терминдерде алдыңғы компонент соңғысының «тәндік белгісін» емес, шығу тегі мен табиғатын айқындап тұр. Сондықтан оларды космосты сәулелер, эвклидті кеңістік деп өзгерту дәл емес.
Қалыптасқан жүйені бұзбау
Терминдік тіркестің мәнін ескермей өзгерту де орынсыз. Мысалы, автогенмен пісіру тіркесін «автогендік пісіру» деу — құбылыстың табиғатын көмескілейді: автоген — дерексіз ұғым емес, нақты құрал. Халық тіліндегі «балтамен шапты», «пышақпен кесті» үлгісі сияқты, бұл жерде көмектес септік табиғи әрі дәл.
Сол сияқты теңбе-тең ауыстыру терминін «теңбе-теңдік ауыстыру» деп ауырлатудың қажеті жоқ: айтылым да, түсініктілік те ұтылады.
-лы тұлғасының тағы бір қыры
-у тұлғалы қимыл есімге жалғанған -лы кейде -ған есімшесіне синоним бола алады: күзеулі жылқы ↔ күзіліген жылқы, жиюлы жүк ↔ жиылған жүк, түріулі есік ↔ түрілген есік. Мағыналық алшақтық үлкен емес, бірақ қолданыс мәнері әртүрлі. Ал -лық тұлғасы мұндай синонимдік қатарға оңай түсе бермейді.
Біріккен сөздер: ресмилік пен жинақылық
Кеңсе стилі мен қоғамдық ғылымдар әдебиеттерінде біріккен сөздер жиі қолданылады: халықаралық, көзқарас, еңбеккүн, жалақы. Іс қағаздарында «еңбеккүн» орнына «еңбек еткен күні» деп жайып жазу тән емес: ресми мәтін бір ұғымды білдіретін жинақы атауларға сүйенеді. Бұл ойдың айқындығын, ұғым тұрақтылығын қамтамасыз етеді.
Ескерту: жасанды біріктіруден сақ болу
Кейде кеңсе мәтіндерінде табиғи бірікпеген сөздерді орынсыз біріктіре беру кездеседі. Тіл заңдылығына сыйыспайтын мұндай қолданыстар әдетте ұзақ тұрақтамай, қалыпты нұсқаға қайта оралады.
Кітаби қабат: -мыш
Ескі кітаби тілден қалған -мыш тұлғасы арқылы жасалған сөздер көп емес, бірақ барларының көбі ғылыми әдебиетке жақын. Болмыс, тұрмыс тәрізді сөздер философия мен тарихқа қатысты мәтіндерде жиі ұшырайды.
Публицистика мен көркем әдебиет: тұлғалардың кең өрісі
Публицистикалық стиль мен көркем әдебиет стиліне ғана «дара» тән морфологиялық тұлғаларды дәл бөліп көрсету қиын. Өйткені бұл екі салада әдеби тілге тән морфологиялық тұлғалардың бәрі дерлік қолданылады.
Кейде әдеби нормаға қайшы саналатын, жергілікті ерекшелік ретінде танылатын грамматикалық тұлғалар да ретіне қарай жұмсалады. Әсіресе кеңсе мен ғылымда сирек болатын экспрессивті-эмоциялық реңк беретін тұлғалар публицистикада да, көркем мәтінде де жиірек кездесіп, авторлық өңдеуден өтіп қосымша сыр-сипат алады.
Ауызекі сөйлеу тілі мен жазба тіл: жүйе мен еркіндік
Морфологиялық тұлғалардың қолданылу ерекшеліктерін түсіну үшін жазба тіл мен ауызекі сөйлеу тілін айырып қарау қажет. Айырмашылық тек бірінің интонацияға, екіншісінің жазуға негізделуінде ғана емес.
Ауызекі сөйлеу
Жеке сөздердің қолданылуы бірізді бола бермейтіні сияқты, морфологиялық тұлғалардың жұмсалу жүйесі де қатаң сақталмайды. Ең алдымен күрделі етістіктер қысқарып, бір сөздей айтылады: бара жатырмын → баратырмын, келе жатырмын → келатырмын, айтып жатырмын → айтыпатырмын.
Жазба тіл
Нормалары қалыптасқан сайын, грамматикалық тұлғалардың қызметі мен мәнін саралап қолдануға ұмтылады. Сол себепті бір ғана мағынаны беретін тұлғаларды қабаттап қолдану құпталмайды.
Ауызекі тілдегі қосарлау мысалы
Ауызекі сөйлеуде шырай тұлғалары кейде қабатталып айтылады: үлкеніректеу, молырақтау, жуанырақтау, жіңішкеректеу. Жазба әдеби тілде мұндай қосарлау тән емес, өйткені -рақ та, -лау да салыстырмалы мән береді; жазба тіл артық қайталауды қажет етпейді.
Сөйлеудегі ықшамдалу: «соң» шылауы
Ауызекі тілде бағыныңқы сөйлем баяндауышындағы соң шылауы ықшамдалып, жалғау тәрізді айтыла алады: «мектепке барған соң» → «мектепке барғасын».
Экспрессияны жеткізу тәсілдері
Ауызекі сөйлеу ойды қосымша эмоциямен толықтыруда жазба тілде жоқ амалдарды қолданады: көзқарас, бет құбылысы, қол қимылы, дауыс ырғағы арқылы қосымша мән аңғартады. Мұның бәрін жазуда дәл беру қиын. Сондықтан жазба тіл қосымша реңкті көбіне грамматикалық тұлғалардың сараланған қызметі арқылы жеткізуге ұмтылады.
Жазба тілде жиірек көрінетін морфологиялық белгілер
-мақ тұлғалы мақсатты келер шақ
-мақ тұлғалы етістіктердің жіктеліп не көмекші сөзбен тіркесіп, мақсатты келер шақ мәнінде жұмсалуы жазба тілде жиірек: бармақпын, бармақ едім. Ауызекі сөйлеуде осы мағына көбіне «барамын деп едім» тәрізді құрылымдармен беріледі.
-и жұрнақты сын есімдер
Жазба тілде -и тұлғалы сын есімдер жиі ұшырайды: мәдени, әдеби, ғылыми. Бұл тұлғалар ауызекі сөйлеуде де жазба тілдің ықпалымен орныққан болуы ықтимал.
-с/-ыс/-іс тұлғалы қимыл есімдер
Жазба тілде -с, -ыс, -іс тұлғалы қимыл есімдер түбір күйінде де, септеліп те, көмекші сөздермен тіркесіп те алуан мағына тудырып, жиі қолданылады. Ауызекі сөйлеуде мұндай мағыналарда көбіне -ған есімшелері жұмсалады. Мысалы, жазба тілде мезгілдік-жағдаяттық мағына «қысылыста», «қысылыс үстінде» арқылы берілсе, ауызекі тілде -ған тұлғасының жатыс түрі жиірек айтылады.
Модаль сөздер мен конструкциялар
Жазба тілде модаль сөздер мен құрылымдар жиі кездеседі: керек, тиіс, мәлім, қажет, сондай-ақ болуы мүмкін, болуға міндетті, бармақ керек, баруға тиіс тәрізді модальдық конструкциялар.
Қорытынды ұстаным
Морфологиялық тұлғалар стильден стильге мүлде «қамалып» қалмайды, бірақ олардың жиілігі мен қызметі мәтіннің мақсатына байланысты өзгереді: кеңсе мен ғылым дәлдікке сүйенсе, публицистика мен көркем әдебиет әсерлілік пен мәнерлілікке көбірек мүмкіндік береді. Ал ауызекі сөйлеу еркіндігі жазба тілдің жүйеленген нормаларымен үнемі өзара ықпалдасып отырады.