СЫР БОЙЫ БАТЫРЛАРЫ ТӘУЕЛСІЗДІК ЖОЛЫНДА
2005-10-28
Сыр бойы батырлары тәуелсіздік жолында
Қазақ хандығы тұсында Сырдария өзенінің бойын иелену жолындағы соғыстар бір-екі ғасырға созылды. Әсіресе, Бұрындық хан дәуірінде дария бойындағы қалалар Шайбанилер хандығымен алма-кезек қолдан-қолға өтті. XVI ғасырдың екінші жартысында Сыр өңірі қалалары үшін күрес қайта күшейді. XVI ғасырдың соңы мен XVII ғасырдың басында қарақалпақтар сыртқы саясатта белсенділік танытып, Сырдария аймағы мен Ташкентті уақытша басып алды.
Тәуке ханның Сырдарияның орта ағысындағы отырықшы аудандарды қосып алуы ел бірлігін нығайтып, Қазақ хандығының экономикасы мен қоғамдық-саяси құрылымына елеулі ықпал етті. Бұл тұста Еуразияның саяси картасы өзгеріп жатты: Ресей шығысқа, Қытай батысқа қарай ықпалын кеңейте бастады. Кейбір тарихшылар жоңғар шапқыншылығының басталуына осы екі алып империяның астыртын саясаты әсер етті деп пайымдайды. Әйтсе де қалмақтардың өз мүддесі болғаны анық.
1635 жылдан бастап қазақтар мен жоңғарлар арасында ел тағдыры үшін жан алып, жан беріскен күрес басталды. Жүз жылдан астам уақытқа созылған бұл майдан қазақ санасы мен рухын көтеріп, ел ішіндегі бірлікті күшейтті. Туған жер үшін соңғы қасық қаны қалғанша шайқасу — сол кезеңдегі өмір заңы болды; бұл патриотизмді күшейтті, өйткені басқаша болса, күйреу қаупі тым жоғары еді.
Келте тонды Келмембет
Ел қорғау мәселесі бірінші орынға шыққандықтан, осы кезеңнен бастап қазақ батырларының тұлғасы айқындалып, қоғамдық рөлі күшейе түсті. Солардың бірі — қалмақтарға қарсы соғысқан Шөмекей тайпасынан шыққан Келмембет батыр. Бүгінгі ұрпақтарының айтуынша, ол шамамен 1618 жылдары дүниеге келген. Малға жұтаң болғанымен, қабілет-қарымы оны өзгелерден оқ бойы озық етті: құралайды көзге атқан мерген, жауырыны жерге тимеген балуан, жүйрік шабандоз болған.
Қасиеті
Мергендігі, күші, ат үстіндегі ептілігі.
Миссиясы
Ел мен жердің бірлігі үшін күресу, жұртты қорғанысқа ұйыстыру.
Маңызы
Қиын шақта ерлік үлгісі арқылы рухты көтеру.
Бір шайқаста жау бекініске орнығып алып, садақ оғын қарша боратқандықтан қазақ қолы ілгері жылжи алмай бөгеледі. Алакеуім шақта жаңбыр сіркіреп тұрған екен. Сол сәтте сарықасқа тұлпар мінген Келмембет алға суырылып шығып, жау бекінісінен атымен қарғып өтеді де, оңды-солды найза шаншып, қылыш сермеп, дұшпанды ығыстырады. Үстіндегі тері тоны жаңбыр суына әбден иленіп, жұмсарып, созылып кетеді. Осыны көрген қазақ қолы бекініске лап қойып, жауды жеңеді.
Ертеңіне хан түнгі шабуылда жалғыз шапқан, туды жығып, қамал бұзған батырды іздетеді. Сарықасқа мінгендерді түгендей бастағанда, шетте тұрған кешегі батырды бірден таниды. Күн шыққанда түнгі былжыраған тон кеуіп, құрысып, қысқарып қалған екен. «Кімсің?» дегенде, «Атым — Келмембет» деп саңқ етеді. Сонда хан: «Келте тонды Келмембет, келбетіңе рахмет», — деп арқасынан қағыпты.
Келмембет батыр ел қорғау жолындағы азаматтық міндетін соңына дейін атқарып, бір соғыста ерлікпен қаза табады. Оның ұрпақтары «Сарықасқа» атанып, бір тайпа елге айналды. Бүгінде бұл әулет он жеті руға ұласқан делінеді. Осы атаудың өзі — оның ел мен жер үшін тынымсыз шайқасына берілген тарихи баға.
Сол дәуірде Сарықасқа Тайқожа батыр, Құба мен Жәрімбет билер сияқты тұлғалар да қалмақтарға қарсы соғыста білек күшімен де, ақыл-ойымен де ел қорғаны бола білді.
Жоңғар қаупі және «Ақтабан шұбырынды»
XVII ғасырдың 1680-жылдарында жоңғарлардың жорықтары жиілеп, олар Сырдария бойындағы қалаларды және маңызды сауда жолдарын иемденуге ұмтылды. Қалдан қонтайшы 1681–1685 жылдары бірнеше жорық жасап, Сайрам қаласын қиратып кетті. Оның орнына келген Сыбан-Рабтан бұл басқыншылықты жалғастырды. XVII ғасырдың соңына қарай қалмақ қолы Сарысу өзеніне дейін жетіп, қазақ халқының тағдыры қыл үстіне келді.
1710 жылы қазақ үш жүзі Қарақұмда үлкен жиын өткізіп, қалмақ қаупіне қарсы ортақ шешімге келді: қашып құтылу емес, елді біріктіріп, қол жинап, жауға қарсы тұру қажет еді. Қолбасшылыққа Әбілхайыр сұлтан мен Бөкенбай батырға бата берілді.
Алайда 1723 жылдың көктемінде, мал төлдеп жатқан шақта, жоңғар-қалмақтар қазақ жеріне тұтқиылдан лап қойды. Дайындықсыз қалған жұрт мал-жаннан күдер үзіп босып кетті. Бұл тарихи зұлмат «Ақтабан шұбырынды» деген атпен қалды. Аштық пен босқындық күшейіп, Мәуреннахр даласын қайыршылыққа түскен халық жайлады. Сыр бойындағы егіншілік, қолөнер және сауда күйреді. «Қаратаудың басынан көш келеді…» деп басталатын әйгілі «Елім-ай» жоқтауы да осы кезеңде туған делінеді.
Әбілхайыр хан Табын Бөкенбай батырға үш жүзге сауын айтқызып, Қарақұмға қару ұстай алатын азаматтарды жинады. Халық батырларға сеніп, соңдарынан ерді. Қарақұмның теріскей-шығысындағы Бөлеуті мен Бұланты өзендері маңындағы Қарасиыр (Қарасері) деген жерде үлкен соғыс өтіп, Әбілхайыр, Бөкенбай, Саурық (Саңырық), Тайлақ батырлар бастаған қазақ қолы қалмақтарды күйрете жеңді. Бұл — «Ақтабан шұбырындыдан» кейінгі алғашқы ірі жеңіс еді.
Сәрке батыр және Бұланты–Бөлеуті шайқасы
Тарихта аты қалған ірі майдандармен деңгейлес Бұланты шайқасына Сәрке батыр да қатысқан. Ол Шақшақ Жәнібек, Есет батырлармен үзеңгілес, елі үшін ереуіл атқа ер салған ерлердің бірі. Өкінішке қарай, жазба деректерде Сәрке туралы мәлімет сирек, зерттеу жағы әлі де кемшін. Дегенмен халық жадындағы белгі сақталған: Бұланты бойындағы алып төбе екі жүз жетпіс жылдай «Сәркенің төбесі» аталып келеді.
Аңызға қарағанда, батыр төбенің үстінде қарауыл қарап тұрғанда, бұрын бетпе-бет айқаста маңына жолай алмаған қалмақ шиді тасалап, бұғып келіп атады. Сәрке сол жерде қаза табады. Соғыс қызып тұрғандықтан, оны уақытша сол төбеге аманаттап қойып, келесі жылы былғарыға орап, Қорқыт маңына әкеліп жерлейді. Әкелген — Жүзжасар би. Сәркенің Бұлантыда қаза тапқан жылы 1726 жыл деуге негіз бар.
Бұланты–Бөлеуті соғысы бір күнде аяқталмағанға ұқсайды. Сол шайқастан соң Бөлеуті өзені «Қалмаққырған» атанып кеткен.
Бостандықтан бодандыққа: Ресей саясатының қысымы
Қазақ елінің сыртқы саясаттағы ахуалы таңдауға мәжбүр етті: батыстан Ресей, шығыстан Қытай ықпалын күшейтіп, тынысты тарылта түсті. Әбілхайыр ханның Ресеймен байланыс орнату идеясын осы тарихи қысым аясында түсінген жөн. Қазан мен Астрахань хандықтарын басып алған Ресей шебі Оралдан асып, қазақ даласын үш жақтан қаусыра бастады. І Петрдің «Қазақстанды қалай да бағындыру» туралы бағыты іске аса берді. Ерте ме, кеш пе отарлық қамыт ілінетіні айқын еді.
1731 жылы Кіші жүз Ресей бодандығын қабылдағаннан кейін, іле-шала Орта жүз бен Ұлы жүз де Ресейге өтті. Мұның ішкі саяси себептері болғанымен, патша үкіметі қазақ хандарына берген уәделерін орындамады: жоңғарға қарсы нақты әскери көмек те, от қару да берілмеді. Оның орнына отарлық езгі күшейді — жер тарылды, салық көбейді, ішкі қақтығыстар жиіледі. Бұл құбылыстар отаршылдыққа қарсы күрестің алғашқы нышандары еді.
1773–1775 жылдардағы Емельян Пугачев көтерілісіне қазақтар белсене қатысты. Көтеріліс басылғанымен, қарсылық тоқтамады. 1775 жылдың күзінде күрес қайта күшейіп, оны Табын руының жиырма екі жасар қызы Сапура Мәренқызы бастап шықты: он мыңға жуық адам атқа мінді. Бұл қозғалысты Ресей отаршылдығына қарсы алғашқы ұлт-азаттық әрекеттердің бірі ретінде бағалауға болады.
Қоқан мен Хиуа: Сыр бойындағы қысым және зорлық
Абылай хан қайтыс болғаннан кейін, 1784 жылдан Ташкентті Жүніс қожа билеп, қазақ хандығынан іргесін ажыратты. XVIII ғасырдың соңына қарай Шымкент пен Түркістан да оның ықпалына өтті. 1799 жылы Жүніс қожа Қоқан ханына қарсы соғыс жариялап, жеңіліп қалады да, Ташкент пен Шымкент Қоқанға қарады.
1815 жылы Қоқан ханы Омар Түркістанды алып, Сырдарияны бойлай төмен жылжыды. Жаңақорған, Жөлек, Ақмешіт, Шымқорған, Қосқорған бекіністері салынды. Осылайша Сыр бойының оң жағалауы Қармақшыға дейін Қоқан иелігіне өтті. Қоқанмен қатар Хиуа хандығы да Сыр бойына ұмтылып, XIX ғасырдың 1830-жылдарында қазіргі Аққыр ауылының теріскей-батысында Қожанияз қамалы салынды.
Қоқан мен Хиуаның Сыр бойындағы саясаты көбіне тонау мен зорлыққа құрылды. Қоқан бекіністері маңындағы қазақтар әр шаңырақтан жылына алты қой, сексеуілден төрт өгіз жүк, мың бау қамыс беруге міндеттелді; бұған қоса түрлі міндеткерлік пен ауыр жұмыс артылды. Кейде қазақтарды жорыққа мәжбүрлеп, өздері қайтқанша отбасыларын кепілге ұстайтын.
XIX ғасырдың 1820-жылдарында қоқандықтар Ақмешіт бекінісін салғаннан кейін, Сырдарияның бұрынғы арнасы — Жаңадарияны Сандыққорған тұсынан бөгеп, төменгі жақтағы егінші халықты сусыз қалдырды. 1824 жылы «Орынбор қырғыздары туралы устав» қабылданып, Кіші жүзде хандық билік жойылып, басқару жүйесі үш бөлікке бөлінді. Бұл тәртіп Сыр бойына бірден орнықпағанымен, өңір қазақтарын үш жақты қысым біртіндеп құрсай түсті: патша әкімшілігі, Қоқан, Хиуа.
Азаттық үшін күрес: Жоламан, Кенесары және Сыр бойы
Орталық езгіге қарсы қазақ даласында ұлт-азаттық көтерілістер күшейді. XVIII ғасырда Қарақұмда қол бастаған Бөкенбай батырдың немересі Жоламан батыр Тіленшіұлы 1823 жылы Ресейге қарсы көтеріліске шықты. Орта жүзде Саржан Қасымұлы да отаршыларға қарсы көтерілді. Сыр бойында Байқадам, Бұқарбай батырлар Қоқан бектерімен қақтығысты. Бөкей ордасында Исатай–Махамбет бастаған шаруалар көтерілісі бұрқ етті.
1837 жылдың жазында бұлардың бәрінен де қуатты қозғалыс — Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс басталды. 1840 жылдың соңында келісім нәтижесінде жазалау шаралары уақытша тоқтап, бейбіт кезең орнады. Бұл қозғалыстың кеңеюіне ықпал етті: оған Орта жүз бен Кіші жүз кеңінен қатысты. 1841 жылы қыркүйекте Кенесары ақ киізге көтеріліп, хан сайланды.
Сыр бойындағы тәуелсіздікке қауіп төндірген қоқандықтармен күрессіз біртұтас мемлекет құру қиын еді. Кенесарының Сыр бойына келгені даусыз, бірақ нақты қай жерде болғанын дәлелдейтін мұрағат деректері аз. Ел аузындағы әңгімелерде оның Дәуімбайда, Жалаңаш төбеде болғаны айтылады. Дәл осы Жалаңаш төбеде Нысанбай ақын алпыс ақынмен айтысып жеңген деген сөз бар.
1841 жылы Кенесары Шөмекей, Төртқара, Табын руларынан жасақталған төрт мың қолмен Ақмешіт, Жөлек, Жаңақорған бекіністерін қоршады. Созақты және басқа да бекіністерді бұзып, Қоқанға бағынышты қазақтарды Торғайға көшірді. Алайда көтерілістің басылып, Кенесарының қаза табуы Ресейдің қазақ даласын, тұтас Орта Азияны отарлауына кең жол ашты.
Сырдария әскери желісі және отарлық реформалар
1847 жылы Райым, 1848 жылы Қазалы бекіністері салынып, орыс әскері Сырдарияны өрлей бастады. 1852 жылы шілдеде орыс отряды Қараөзектен өтіп, Ақмешітті қоршағанымен, қаланы ала алмай кері қайтты. Қайтар жолда Шымқорғанды шабуылмен алып, өртке орады. Осыдан кейін өңірде текетірес одан әрі үдей түсті.
1852 жылдың күзінде Бұқарбай батыр Сырдарияның сол жағалауына өтіп, Қоқанға қарсы соғыс ашты. Мұрағат деректерінде бұл қадам «Хиуаға өтіп кетті» деп бағаланған. Ол табынның екі жүз үйін қазіргі Бұқарбай ауылы маңына көшіріп әкеліп, Қожанияз қамалымен байланыс орнатты. Сол күзде Ақмешіт түбіндегі Қарабөгетті бұзуы Қоқанды дүрліктірген тосын оқиға болды.
1853 жылдың шілдесінде орыс әскері Ақмешіт қамалын шауып алып, қоқандықтарды Жөлек жаққа ығыстырды. Сөйтіп, Сырдың төменгі ағысы Ресей отаршылдарының иелігіне өтті. Арал–Қазалы–Қармақшы–Перовск порттары жүйесінде Сырдария әскери желісі құрылып, ұзаққа созылған отарлық кезең басталды.
1867 жылы Түркістан генерал-губернаторлығы құрылып, Перовск уезі Сырдария облысына қарады. «Уақытша ережелер» қабылданып, отар аймақтар шикізаттық өңірге айналдырылды; жергілікті халықтың құқықтары шектелді. Уездер болыстарға бөлініп, қазақты қазақпен бақталастыратын болыс сайлауы енгізілді. Жер реформасы бойынша қазақ даласы мемлекеттік меншік деп жарияланды, түтін салығы 1,5 сомнан 3 сомға дейін өсті.
Тіршілік арнасы: шаруашылық, білім, рухани сабақтастық
Мал шаруашылығы негізгі тіршілік көзі болып қала берді, сонымен бірге егіншілік те кеңірек өріс алды. Нәлібай, Бұқарбай батырлар, Мырзабай ахундар және Сәтбай сияқты ел қамын ойлаған азаматтардың ұйымдастыруымен арықтар қазылып, суды бөгет арқылы көтеру тәжірибесі тарады. Жаңадария бойында, тіпті Қарақұм бағытындағы көшкін қар мен жаңбыр суын бөгеп, егін егу — соның дәлелі.
Қазақ шаруашылығының рынокпен байланысы күшейді: бұрын қажетінің көбін өзі өндірсе, енді тұтыну бұйымдарына Ресей фабрикаларының өнімдері араласа бастады. XIX ғасырдың соңына қарай саудаға бейім қазақтар көрінді. Оқу-білім мен мәдениет саласында да жеке азаматтардың бастамалары байқалды: Мырзабай ахун, Шаймағанбет ишан секілді діни сауатты ғұламалар мешіттерде бала оқытып, сауат ашуға әрі имандылық тәрбиесіне үлес қосты.
Қазақ әдебиетінде өзіндік орны бар Нысанбай ақынның «Кенесары–Наурызбай» тарихи жыры ел ішінде тәуелсіздік үшін күрескен ерлердің бейнесін жаңғыртты. XIX ғасырдың екінші жартысында Жарылқасын қожа өмір сүрді, күй өнерінде Машай күйші, сондай-ақ Қоқыбай, Еспан, Құжымбай сияқты елге танымал адамдар болды.
Қорытынды ой
Ғасырлар бойы тәуелсіздік үшін күрескен бабалар арманы бүгін орындалды. Қазақстанның көк байрағы жасампаздыққа жігерлендіреді. Ел бостандығы үшін қан төккен қаһармандарға арналып қала орталығында «Сыр бойы батырлары» атты алып монумент бой көтеруде. Жастар сол ескерткіш арқылы бабалар ерлігіне тағзым етпек.
Қызылорда
Авторлар: Ахмет Тілеулиев (журналист), Бейбітбек Бүркітбайұлы (өз тілшіміз)