Барғанда хан үйінің туырлығы мен шиінің арасына кіріп ханға тілдес
Ерте заманда Әліп деген хан өмір сүріпті. Оның жалғыз ұлы болыпты. Бірақ ұлы сұрықсыз, ақылсыз, жігерсіз екен. Хан баласының мұндай болғанына қатты қайғырады: «Көзім жұмылса, мына жаман ұл мирасқор бола алмас; алтын тақ пен қисапсыз мал-мүлік біреудің жемі болар»,— деп уайымдайды.
Хан уәзірлері мен елдің игі жақсыларын жинап, кеңес құрады. Сонда олар: «Балаңызға елден ақылды қызды таңдап әперіңіз. Немере сүйсеңіз, мирасқорыңыз сол болар»,— дейді. Хан бүкіл елді аралап, лайықты келін таба алмай қиналады.
Сурет арқылы сын
Бір күні хан еліндегі атақты суретшіні шақырып: «Әлемдегі жанды-жансыз нәрсенің бәрін көркем етіп сыз»,— деп бұйырады. Суретші бірнеше ай ұйқы-күлкі көрмей, өнерін сарқып, қыруар сурет салып бітіреді.
Хан сол суреттерді үлкен шатқалдың аузына жайғызады. Ел жайлаудан төмен түскенде осы шатқалмен өтетін екен. Көш шұбырып өтіп жатқанда жұрт суреттерді көріп таңырқап, ұзақ тамашалайды. Хан арнайы адамдарын қойып, халықтың пікірін бақылауға тапсырма береді: суреттен мін тапқан адамды белгілеу керек.
Ешкім мін таба алмайды. Бірақ көштің ең соңында көк өгізге күркесін артып, өзі жетелеп, қызына өгізді айдатып келе жатқан мүсәпір шал көрінеді. Оның қызы аса көрікті екен. Қыз суреттерге қарап тұрып: «Қанша өнерін салса да, Қобыландыны қалай ұмытқан. Көп толғанып сызса да, Айды қалай ұмытқан?» — дейді де, жүріп кетеді.
Бақылаушылар бұл сөзді ханға жеткізеді. Хан ойға қалады: қыз ақылды, бірақ төменгі таптан. Дегенмен елден бұдан асқан ақылды қыз табылмаған соң, хан өзі барып көріп, сынап көруге бел буады.
Үш сынақ және тапқыр жауаптар
1) «Көк өгіздің сүтімен қатық ұйыт»
Хан күркеге келгенде, қыз тезек теруге кеткен, күркеде шал ғана отырады. Хан әмірлі үнмен: «Ертең қайта келемін. Көк өгіздің сүтімен қатық ұйытып қой. Орындамасаң, басыңды аламын»,— дейді.
Қыз келген соң әкесі зар еңірейді. Қыз сәл ойланып: «Қамықпа, жауабын мен беремін. Ертең хан келгенде, оранып күркеде отыра бер»,— дейді.
Ертең хан аттан түсе бергенде, қыз сыртқа шығып: «Мәртебелі тақсыр, бүгін біздің күркеге адам кірмейтін күн»,— дейді. Хан: «Неге?»— дегенде, қыз: «Әкем жаңа ғана босанып, қол-аяғын бауырына алып жатыр. Сондықтан кіруге болмайды»,— деп жауап береді.
Хан ашуланып: «Еркек адам бала таба ма? Әкеңдей кісіні неге мазақ етесің?»— дейді. Сонда қыз: «Еркек бала таппаса, өгізден сүт шыққанын қайдан көрдіңіз?» — дейді. Хан сөзден жеңіліп, қайтып кетеді.
2) «Күлден шідер түйіп әкел»
Келесі күні хан кісі жіберіп шалды шақыртып: «Ертеңге дейін күлден шідер түйіп әкел. Орындамасаң, басың алынады»,— дейді. Шал қорқып, күркесіне келіп мән-жайды айтады.
Қыз қияқ жұлып әкеліп, әкесіне шідер түйгізеді. Оны темірдің үстіне қойып өртейді де: «Осы күйінде ханға апар. “Шідерді мен түйдім, енді оны бұзбай қолдану өзіңізден” де»,— дейді.
Шал ханға дәл солай жеткізеді. Талаптың қисынсыздығы ханға өзінен-өзі көрініп, бұл жолы да сөз қайтарады.
3) «Атпен де келме, жаяу да келме; үйге де кірме, далаға да тұрма»
Хан үшінші сынағын береді: «Ертең ерте кел. Бірақ атпен де келме, жаяу да келме. Маған келгенде үйге де кірме, далаға да тұрма. Осы шарттардың бірі бұзылса, басыңды аламын»,— дейді.
Қыз тағы ойланып: «Түнде ханның қорасына кіріп, бір серкесін ұстап әкел. Ертең соны мініп бар — жаяу да емессің, атпен де емессің. Барғанда үйдің туырлығы мен шиінің арасына кіріп сөйлес — үйге де кірмейсің, далаға да тұрмайсың»,— дейді.
Шал айтқанның бәрін орындап, ханның алдында шарттарды мүдірмей атқарады. Хан мұның бәрі қыздың ақылы екенін түсінеді де, қызды баласына айттырады. Ұлан-асыр той жасап, келін түсіреді. Хан келінінің атын Аққайшы деп қояды: «қайшыдан да өткір» дегені екен.
Аққайшының ақылы: ханның жасырын сыны
Бір күні Әліп хан ұлын шақырып: «Жылқыға барып, екі басты ат мініп кел»,— дейді. Жігіт аттанбақ болғанда, Аққайшы: «Екі басы бар ат табылмайды. Жылқышылармен сөйлесіп, бүгін құлындайтын биені ұстатып, ертте. Айылын шабынан қатты тартып мін де, шауып барып: “Әке, екі басты ат мініп келдім!” деп айқайла»,— дейді.
Жігіт буаз биені мініп шауып келсе, биенің арт жағынан құлынның басы салақтап шығып тұр екен. Хан: «Жарайды, балам, екі басты атты тауып мініпсің»,— деп разы болады.
Хан келесі бұйрығын береді: «Жылқыда үш жирен ат бар. Соны байламай, матамай өрісте жарат. Жеті күннен соң барып көремін»,— дейді. Жігіт үш жиренді қуа-қуа шаршайды. Аққайшы: «Үш жиренді жылқышыларға ұстатып ал да, тілін жібекпен буып қоя бер»,— дейді.
Жеті күннен соң хан келсе, үш жирен ат қаншырдай қатып, өлуге айналған екен. Хан тағы сынайды: үш бесті асау ұстатып әкеліп: «Мына үш асауды бүгін жібермей бағып қон!»— деп бір құлаш қайыс береді. Жігіт абдырайды. Аққайшы: «Үшеуінің де тұяғын теспей, бір қайыспен ұстай алмайсың. Тұяғынан тескізіп, тұяғынан тізіп қой»,— дейді. Жігіт солай істейді.
Аққайшы ханның бұл бұйрықтарды күйеуін емес, өз ақылын сынау үшін беріп отырғанын сезеді. Сондықтан әр жолы мүдірмей шешім тауып, жол көрсетуді жалғастырады. Жылдар жылжып, оның данышпандығы бүкіл елге жайылады.
Тұтқын хан және құпия хат
Бір күні Әліп ханның еліне өзге ханның қалың қолы шауып, жұртты жаулап алады. Әліп хан тұтқынға түседі. Жаушы хан оны алдына алып: «Еліңді бізге қаратасың ба, жоқ басыңды алайын ба?»— дейді.
Әліп хан: «Елім сізге әскер жібермей-ақ бағынады. Хат жазайын, жұртым түгел көшіп келсін. Көп кісі керек емес, үш-ақ кісі жіберіңіз»,— дейді. Жау хан сеніп, үш елші жібереді.
Хаттың сыртқы мәні
Әліп хан бас уәзіріне мынадай хат жолдайды:
«Мен бұл елде жырғаулы тұрмыстамын. Астыма төсегенім қара торғын, үстіме жамылғаным көк торғын, артымнан он кісі сүйеп жүреді. Ханның маған берген еншісіне есеп жетпейді. Сондықтан осы елге бағыныңдар. Елді түгел көшіріңдер. Сарайдың алдына еккен үш теректің бірін мына үш кісі барған бойда кесіп, отқа жағыңдар. Енді бірін жолда жағыңдар, үшіншісін менің көзіме көрсетіңдер. Көшкенде малдың мүйіздісін алдына жүргізіңдер».
Үш елші хатты әкеліп береді. Хатты оқыған ханым, баласы, уәзірлер қуанады. Тек Аққайшы ғана алаңдайды.
Аққайшының шешуі: хаттың астарлы мағынасы
Аққайшы бәйбіше мен уәзірлерді, елдің игі жақсыларын жасырын жинап, хаттың шын мағынасын ашып береді:
- «Астыма төсегенім қара торғын» — төсеніш жоқ, қара жерде жатыр.
- «Үстіме жамылғаным көк торғын» — үстінде көк аспаннан өзге ештеңе жоқ, жалаңаш.
- «Артымнан он кісі сүйеп жүреді» — екі қолы артына қайырылып байланған, он саусағы «сүйеп жүргендей».
- «Еншісіне есеп жетпейді» — үстін бит басқан.
- «Сарай алдындағы үш терек» — келген үш елші.
- «Бірін кесіп отқа жақ» — бірін сол жерде өлтір.
- «Бірін жолда жақ» — бірін жолда өлтір.
- «Үшіншісін көзіме көрсет» — үшіншісін тірі әкел.
- «Елді түгел көшіріңдер» — әскер жинап келіңдер.
- «Мүйізді малды алдына айдаңдар» — қару-жарағы сай әскерді алға шығарыңдар.
Уәзірлер Аққайшының ақылымен әскер жинап, оны Аққайшының бастауына береді. Жау елінде жайбарақат жатқан қолды тұтқиылдан шауып, елін қайтарып алады. Әліп ханды тұтқыннан босатып, елге алып келеді.
Әліп хан еліне оралған соң отыз күн ойын, қырық күн тойын жасап, жұрт алдына Аққайшыны шығарып, елге сіңірген еңбегі үшін тағын соған береді.