ЛЕКСИКОЛОГИЯ ЖӘНЕ ОНЫҢ ТҮРЛЕРІ МЕН САЛАЛАРЫ
§1. Лексикология және оның түрлері мен салалары
Лексикология сөзді және сөздердің жиынтығын, яғни тілдің сөздік құрамын (лексикасын) зерттейді. Бұл салада сөз лексикалық единица ретінде қарастырылады. Лексикалық единицалардың (сөздердің) жиынтығы тілдің сөздік құрамын құрайды.
Әрбір тілдің сөздік құрамындағы сөздер қаншама көп әрі алуан түрлі болғанымен, олар өзара байланысқан, бірін-бірі шарттастыратын элементтердің жүйесі ретінде өмір сүреді және дамиды. Сондықтан лексикологияда тілдің сөздік қоры лексикалық жүйе ретінде қаралады, ал сөз — сол жүйенің элементі болып есептеледі.
Лексикология көтеретін негізгі теориялық мәселелер
- Тілдің лексика-семантикалық жүйесі
- Тілдік единицалар жүйесінде сөздің орны
- Сөзге тән басты белгілер
- Сөз бен ұғым арақатынасы
- Сөздің лексикалық мағына түрлері
- Лексикалық және грамматикалық мағыналардың байланысы
Жалпы және жеке лексикология
Лексикологияда теориялық мәселелер жиынтығы жалпы лексикологияда қарастырылады. Ал нақты бір тілдің лексикасы мен оның ерекшеліктері жеке (жалқы) лексикологияның нысаны болады.
Жалпы және жеке лексикология бір-бірімен тығыз байланысты. Себебі қоғамдық құбылыс ретіндегі тілге тән жалпы заңдылықтар нақты, жеке тілдерде де байқалады: қоғам дамуына сай жаңа сөздердің жасалуы, сөздік құрамның толығуы, кейбір ескірген сөздердің қолданыстан шығуы немесе сиреуі; мағынаның өзгеруі, көпмағыналылықтың қалыптасуы, синонимдік қатарлардың пайда болуы сияқты үдерістер барлық тілдерге ортақ.
Біріктіру
Сөз тудырудың бір тәсілі — сөздерді біріктіру. Бұл тәсіл әр тілде әртүрлі өнімділікпен көрінеді. Мысалы, неміс тілінде біріккен сөздер жиі әрі өнімді.
Қосарлану
Қос сөздер көптеген тілдерде кездеседі, бірақ әсіресе түркі тілдеріне өте тән. Сондықтан түркі тілдерінің лексикасында қос сөздер молырақ.
Омонимдену
Омонимдер фонетикалық өзгерістердің нәтижесінде, омонимдес аффикстердің жалғануынан немесе семантикалық даму арқылы жасалады. Аффиксация арқылы туынды омонимдер жасау орыс тілінде жиірек байқалады.
Бұл деректер лексикалық құбылыстар мен жалпы заңдылықтардың әр тілде бар екенін, бірақ олардың нақты тілдердің өзіндік ерекшеліктеріне сай әрқалай көрініс табатынын көрсетеді. Демек, жалпы лексикология тіл атаулыға ортақ ұғымдар мен заңдылықтарды талдаса, жеке лексикология сол заңдылықтардың белгілі бір тілдің лексикасында қалай іске асатынын, сөздік құрамның дамуын және ерекшеліктерін зерттейді.
Диахрониялық және синхрониялық лексикология
Жеке лексикология белгілі бір тілдің сөздік құрамын екі қырынан қарастыруы мүмкін: оның шығуы мен тарихи дамуы тұрғысынан немесе белгілі бір дәуірдегі қазіргі қалпы тұрғысынан. Осыған байланысты лексикология: тарихи (диахрониялық) және сипаттама (синхрониялық) болып бөлінеді.
Тарихи (диахрониялық) лексикология
Тілдің сөздік құрамы қалай пайда болды, замандар бойында қалай қалыптасты, қандай арналар арқылы қалай дамыды — осы мәселелерді зерттейді.
Сипаттама (синхрониялық) лексикология
Белгілі бір кезеңдегі тіл лексикасының қазіргі қалпын сипаттайды: сөздің мағыналық құрылымы, лексикалық қабаттар, актив/пассив сөздер, стилистикалық жіктелу, қолданылу аясы және синоним, омоним, антоним сияқты топтар.
Қазіргі тілдің сөздік құрамы өзара байланысты элементтердің жүйесі ретінде өмір сүреді және уақыт өте келе толығып, дамып отырады. Сондықтан синхрониялық лексикология тілдің лексикасын тек жүйе ретінде ғана емес, даму үдерісі ретінде де қарастыруы керек. Осы мақсатта қажет болған жағдайда тарихи деректер мен түсініктер беріледі: олар қазіргі тілдегі лексикалық құбылыстардың табиғатын тереңірек ұғынуға көмектеседі.
Маңызды қағида
Тарихи принцип диахрония үшін ғана емес, синхрониялық сипаттамада да қажет. Дегенмен сипаттама лексикология тарихи лексикологияны алмастырмайды; ол тілдің қазіргі қалпын және даму сипатын ғылыми тұрғыдан ашуда тарихи мәліметтерге орнымен сүйенеді.
Этимология: тарихи лексикологияның саласы
Тарихи лексикологияның маңызды салаларының бірі — этимология. Этимология сөздердің шығу тегін зерттеп, олардың бастапқы мағынасының қандай болғанын айқындайды.
Этимологиялық зерттеулер жеке сөздің төркінін анықтаумен ғана шектелмейді: олар жалпы тіл тарихын тануға да көмектеседі. Тілдің тарихы мен сөздердің тарихы халықтың тарихымен тығыз байланысты. Сондықтан этимология тарихи және этногенетикалық мәселелерді қарастыруда айрықша маңызға ие.
Сонымен бірге этимология сөздердің бір тілден екінші тілге ауысуын, ерте замандарда енген кірме сөздердің тілге ену жолдарын да қарастырады. Көне кезеңдерде еніп, тілге әбден сіңісіп кеткен кірме сөздер ерекше назар аударады.
Қысқаша түйін
Лексикология сөзді және сөздік құрамды жүйе ретінде зерттейді.
Зерттеу екі деңгейде жүреді: тілге ортақ заңдылықтарды түсіндіретін жалпы және нақты тілдің ерекшеліктерін ашатын жеке лексикология.
Уақыт өлшемі бойынша лексика тарихи (диахрониялық) және қазіргі (синхрониялық) тұрғыдан қарастырылады; ал этимология сөздердің шығу тегін анықтайды.