Арғы атасы Жаңайұлы Қожаназар қазақтар көшін Маңғыстауға бастап келген топтан
Әбіш Кекілбайұлы — қазақ әдебиеті мен қоғамдық ой кеңістігінде ерекше орны бар қаламгер, сыншы, публицист және мемлекет қайраткері. Оның өмір жолы Маңғыстаудың қатаң табиғатымен, ел тарихының алмағайып кезеңдерімен, әрі шығармашылық пен қызметтің жоғары талаптарымен сабақтасып жатыр.
Тегі мен балалық шағы
Әбіш Кекілбайұлы 1939 жылғы 6 желтоқсанда Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданының Оңды ауылындағы Мырзайыр деген жерде дүниеге келді. Арғы атасы Жаңайұлы Қожаназар қазақ көшін Маңғыстауға бастап келген топтың бірі болған, ел ішінде білікті, беделді әрі дәулетті адам ретінде танылған.
Ата шаңырағын ұстаған Жаманқұл әулеті немересі Кекілбайды үйлендіргеннен кейін, 1924 жылы Оңдыда дүниеден өткен. 1928–1931 жылдардағы асыра сілтеу мен тәркілеу кезінде Кекілбай ата мекеннен ауып, Түрікменстанның Красноводск портында жүкші болып, Бекдаш химия кәсіпорнында біраз жыл жұмыс істейді. 1937 жылы Баку мен Махачкала арқылы елге оралып, Оңдыдағы колхозда колхозшы, кейін Таушық кенішінде шахтер болады.
1942 жылы әкесі соғысқа алынып, майданда үш рет жараланып, Сталинград маңында қаза табады.
Анасы Айсәуле Жұмабайқызы ел ішінде аты шыққан бидің отбасында өсіп, тәлім-тәрбие алған. Ол 1936 жылы Оңдыда колхозшы болып еңбек етіп, 1942–1945 жылдары Таушықта стахановшы шахтер ретінде танылып, 1945–1962 жылдары Екпінді колхозында жұмыс істеген.
Білім жолы және әдебиетке алғашқы қадам
Әбіш Кекілбайұлы Таушықтағы мектепте оқуды бастап, 1948–1954 жылдары Оңдыдағы орталау мектепте білім алады. Кейін 1956–1957 жылдары Үштағандағы орта мектепте оқиды. Әдебиетке құмарлығы да мектеп қабырғасында оянады.
1957 жылғы 5 мамырда ол «Лениншіл жас» газетінің белсенді ауылдық тілшісі ретінде Қазақстан Комсомолы Орталық Комитетінің мақтау қағазымен марапатталады. Сол жылы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетіне оқуға түсіп, университет қабырғасында әдебиет бірлестігін басқарып, жас талаптардың шығармашылық шоғырын танытуға күш салады.
Соңғы курста жүріп «Қазақ әдебиеті» газетінде қызмет атқарады. Бұл кезеңде оның сыншылық қыры айқын көрінеді.
Еңбек жолы: баспасөзден мемлекеттік қызметке дейін
«Қазақ әдебиеті» газетінің тәжірибесінен кейін Әбіш Кекілбайұлы 1962–1965 жылдары «Лениншіл жас» газетінде бөлім меңгерушісі болып істейді. Кейінгі жылдары оның қызмет аясы кеңейіп, мәдениет саласы мен мемлекеттік басқару жүйесінде жауапты лауазымдар атқарады.
Негізгі қызмет кезеңдері
- 1965–1968: ҚазКСР Мәдениет министрлігі
- 1968–1970: Кеңес армиясы қатарында
- 1970–1975: «Қазақфильм» студиясы — бас редактор
- 1975–1984: Қазақстан КП ОК мәдениет бөлімі — нұсқаушы, сектор меңгерушісі
- 1984–1986: ҚазКСР Мәдениет министрінің орынбасары
- 1986–1988: Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының екінші хатшысы
- 1989–1990: Тарихи және мәдени ескерткіштерді қорғау қоғамы ОК төралқа төрағасы
- 1990: Қазақстан КП ОК бөлім меңгерушісі
- 1991: ҚР Жоғарғы Кеңесі — Мәдениет, тіл және ұлтаралық қатынастар жөніндегі комитет төрағасы
- 1992–1993: «Егемен Қазақстан» — бас редактор
- 1993–1995: ҚР Мемлекеттік кеңесшісі
- 1994–1995: ҚР Жоғарғы Кеңесінің төрағасы
- 1996–2002: ҚР Мемлекеттік хатшысы
- 2002 жылдан: ҚР Парламенті Сенатының депутаты
Ол Қазақстанның Жоғарғы Кеңесіне екі рет, Мәжіліске бір рет баламалы негізде депутат болып сайланды.
Шығармашылық мұра: поэзия, проза, публицистика
Әбіш Кекілбайұлының алғашқы жыр жинақтары — «Алтын шуақ» (1962) және «Бір шөкім бұлт» (1965). Ауыл өмірін арқау еткен повесть пен әңгімелер топтастырылған «Дала балладалары» жинағы оның кең тынысты эпик әрі суреткер ретіндегі болашағын айқындады.
Проза және зерттеулері
- «Шыңырау» — повестер жинағы (1982)
- «Ұйқыдағы арудың оянуы» — Маңғыстаудың өткені, бүгіні, болашағы туралы тарихи-танымдық баян
- «Талайғы Тараз» (2001), «Шандоз» (2002) — тарихи тақырыпты ғылыми дәйекпен жеткізудің жаңа үлгісі
Сын және публицистика
- «Дәуірмен бетпе-бет» — сын мақалалар жинағы (1974)
- «Заманмен сұхбат» (1995)
- «Азаттықтың ақ таңы» — публицистикалық мақалалар мен толғамдар (1998)
- «Сыр десте» — ой-толғау, эссе, естелік, сөздер жинағы (5 том, 2009)
Жазушының «Үркер» (1981) және «Елең-алаң» (1984) романдары қазақ әдебиетінің ірі табысы ретінде бағаланып, Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығына ие болды. 1992–1993 жылдары таңдамалы шығармаларының екі томдығы, ал 1999 жылы 12 томдық шығармалар жинағы жарық көрді.
Әбіш Кекілбайұлының көптеген шығармалары ТМД халықтарының және шетел тілдеріне аударылған.
Марапаттары мен мойындалуы
Әбіш Кекілбайұлы еңбегі ел көлемінде және халықаралық деңгейде жоғары бағаланды. Ол Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығын (1986), Қазақстан Республикасы Президентінің бейбітшілік және рухани келісім сыйлығын (1995) алды, «Отан» орденімен (1999) марапатталды.
Түркі елдері қауымдастығының шешімімен Түркі дүниесіне сіңірген еңбегі үшін сыйлыққа ие болды. 2003 жылы Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев орденімен марапатталды.
Негізгі наградалар
- Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығы (1986)
- Президенттің бейбітшілік және рухани келісім сыйлығы (1995)
- «Отан» ордені (1999)
- Н. Назарбаев ордені (2003)
Негізгі ой
Әбіш Кекілбайұлының өмірі — тағдырдың талай сынағынан өткен еңбекқорлық пен білімге адалдықтың, ұлттық руханиятты жаңғыртуға бағытталған тұрақты ізденістің айқын үлгісі. Оның әдеби мұрасы мен қоғамдық қызметі қазақ мәдениетінің кең өрісін қалыптастыруға зор үлес қосты.