Ислам деген дүние жүзілік дін
Діни экстремизм мен терроризм
Мұртаза Жүнісұлы Бұлытай — философия ғылымдарының кандидаты, дінтанушы
Ғылым мен технология дамудың шырқау шегіне шыққанына, адамзат бірін-бірі оңай тани алатын мүмкіндіктерге ие болғанына қарамастан, соңғы жылдары діни экстремизм мен терроризм тақырыбы бұқаралық ақпарат құралдарында жиі талқылануда. Хақ дін — Исламға да қатысы бардай етіп көрсетілетін осы мәселенің мән-жайы туралы ойларымды төменде жүйелеп ұсынғым келеді.
Ислам — адамның жаратылысымен үйлескен орта жол
Ислам — адам мен табиғат жаратылысымен толық үйлесетін, адамның тумысынан пайда болған қажеттіліктерін «жауыздық» деп санамайтын, оларды дұрыс әрі қажетті деп қабылдайтын орта жол. Мәселен, үйлену, ішіп-жеу, еңбек ету, байлық тілеу, меншік жинау, араласу, білім іздеу, тазалық, жыныстық қажеттілік сияқты мұқтаждықтар — кез келген адамға тән табиғи қажеттіліктер.
Отбасы және адалдық қағидасы
Ислам жыныстық қатынасты түбегейлі шектемейді және «дін жолындамын» деген жанға үйленбеуді міндеттемейді. Керісінше, үйленуді, ұрпақ өрбітуді, отбасын және қоғамның тұрақтылығын сақтауды насихаттайды. Бұл қажеттіліктерді халал жолмен табуды және қанағаттандыруды бұйырады. Сондықтан зинақорлық, өсімқорлық, маскүнемдік, нашақорлық сияқты қылықтар айыпталады.
Тарихта түркілер ықпал еткен кейбір діни жүйелерде ет жеуге, мал союға қатаң тыйым салынғаны белгілі. Кейін қабылданған христиандықта монахтар мен монахиняларға үйленуге, бала сүйюге тыйым салынған. Кейбір ілімдер дүниені күнәлі деп көріп, дүние-мүлік жинауды жексұрын етіп көрсеткен.
Ислам дүниелік байлықты өздігінен харам деп есептемейді. Пайғамбарымыз жомарт байларды мақтап, мұсылмандарды саудаға, адалдыққа және қайырымдылыққа шақырған. Әбу Бәкір мен Осман секілді сахабалар дәулетті болған. Бірақ дүние жинау өмірдің басты мақсатына айналмауы тиіс. Өлшем — Аллаһтың разылығына жақындататынның халал, ал алшақтататынның жағымсыз әрі харам болуы.
Меншік, адам табиғаты және қоғам
Маркстік философия жеке меншікті барлық жамандықтың қайнар көзі деп санап, «меншікті жойсақ, қоғамдағы жамандық та жойылады» деп ойлады. Алайда тәжірибе мұның олай болмағанын көрсетті. Өйткені меншікке ұмтылу сезімі адамның жаратылысында (фитрат) бар. Меншікті күшпен жою табиғат заңына қарсы келеді.
Нәпсі мен мүдде меншік құқығы болмаса да өз арман-мақсатына жетудің өзге амалдарын іздейді. Бұл қоғамда жат қылықтардың көбеюіне, ахлақтың әлсіреуіне және сыбайлас жемқорлыққа әкелуі мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, Исламның орта жолы — адам табиғатымен санасатын, заңды (шариғи) талаптарды өмірге үйлестіре білетін тәсіл.
Экстремизм мен терроризм: діннен өзге себептерді іздеу
Негізгі ұстаным
Исламда фундаментализм, экстремизм, терроризм деген құбылыстардың діни негізі жоқ. Бұл Исламның өзегіне сай келмейді, өйткені «Ислам» сөзінің өзінде бейбітшілік пен тыныштық мағынасы бар. Исламның басты мұраты — адамдар арасындағы бейбіт өмір.
Сондықтан «экстремист» немесе «террорист» деп аталған топтардың әрекетін талдағанда, діннен басқа да себептерді қарастыру қажет: олардың саяси, экономикалық, әскери мақсаттары бар-жоғын зерттеу керек. Кейбір ақпарат көздерінің «исламдық террористер» деген тіркесті міндетті түрде қосуы — ұғымды әдейі бұрмалау сияқты әсер қалдырады: егер мақсат терроризмді айыптау болса, онда тек террористік әрекеттің өзін айыптау жеткілікті емес пе?
Террористік ұйым мүшесі мұсылман елінің азаматы болса, кей медиада «мұсылман террорист» деген таңба тез жапсырылады. Ал басқа діндегі террористік топтар туралы сөз болғанда, олардың діні жиі аталмайды: басшысының аты, шыққан жері немесе саяси бағыты ғана беріледі. Мәселен, Испаниядағы ЭТА туралы «христиан террорист баск тобы» деп айтылмайды; Солтүстік Ирландиядағы ИРА туралы да дәл солай.
Н.Ә. Назарбаевтың пікірі (16.03.2000)
Елбасы Н.Ә. Назарбаев Құрбан айт мерекесіне байланысты Астана орталық мешітіне барғанында: «Исламның ішіндегі экстремистер» деп айту дұрыс емес екенін, Исламның әлемдік дін екенін, ал бандиттер мен экстремистер әр дінде кездесуі мүмкін екенін атап өтті. Оның сөзінше, мұсылман дінінің жолы соғысқа, заңсыздыққа, мемлекетке қарсы жүруге үндемейді; Құран жолымен жүру елге де, әр адамға да жақсылық әкеледі.
Қауіпті секталар: сабақ және сақтық
Соңғы жылдары Батыс елдері де түрлі экстремистік, фундаменталистік ұйымдар мен секталардың зардабын көрді. Әртүрлі оқиғаларда мыңдаған адам қайғылы түрде қаза тапты. Бұл — адастырушылардың ісі, бейкүнә жандарды жалған уәдемен алдап-арбаудың салдары.
Мысал ретінде жиі аталатын оқиғалар
- АҚШ, Калифорния, Сан-Диего: «Ұлық бұлақ» аталған секта мүшелерінің жаппай қаза болуы (1997).
- Гуяна, Джеймстаун: «Халықтың храмы» сектасының жаппай өлімі (1978).
- Франция, Швейцария және Канада: «Күн храмы» сектасына қатысты бірнеше қайғылы оқиға (1994–1997).
- АҚШ, Техас, Вако: «Давидиан» тобына қатысты қаза (1993).
Мұндай деректердің түйіні біреу: қоғам болып қауіпті ағымдардан сақ болу, әсіресе жастарға дұрыс тәрбие мен назар аудару қажет.
«Фундаментализм» ұғымы: шығу тегі және қате қолданылуы
Соңғы кездері орыс тілі арқылы енген «фундаментализм» (іргешілдік) сөзін жиі естиміз. Өкінішке қарай, ол көбіне мұсылмандарға ғана тән мағынада қолданылып, «исламдық фундаменталистер» деген тіркестермен даурықпа сипатта айтылады. Ал ғылыми-терминологиялық тұрғыдан қарағанда, бұл ұғымның Исламға тікелей қатысы жоқ.
Этимология және сөздік анықтама
«Фундаментализм» сөзі көне латын тіліндегі fundare (жерге төсеу) етістігімен байланысты; одан fundamentum (ірге, ірге тасы) ұғымы шыққан. Бірақ «ірге» мағынасы мен қазіргі «фундаментализм» терминінің саяси-діни қолданымы бірдей емес.
Әлемге кең тараған анықтамаларда бұл термин алғаш рет Америкада пайда болған христиан діни-саяси қозғалысқа қатысты түсіндіріледі: Библия мәтінін сөзбе-сөз қабылдауға негізделген бағыт және ХХ ғасырдағы кейбір америкалық протестанттар арасындағы қозғалыс.
Демек, фундаментализмді мұсылмандарға жаппай телу — ұғымдық қателік. Мұндай қолданым Исламды жағымсыз етіп көрсетуге, оның табиғи түрде кең таралуына бөгет жасауға ұмтылыс ретінде қабылдануы мүмкін.
Ислам ұғымындағы бейбітшілік
Тілдік өзек
«Ислам» сөзі араб тіліндегі бейбітшілік, тыныштық, берілу мағыналарын беретін түбірмен байланысты; «мұсылман» — бейбітшілікке берілген, оны сақтаушы деген мағынаны білдіреді. Мұсылмандардың амандасуы да «Әс-сәләму ғаләйкум!» — «Саған бейбітшілік болсын!» деген тілекке құрылады.
Пайғамбарымыздың «Адамзаттың ең жақсысы — адамзатқа ең пайдалысы» деген мазмұндағы хадисі және Исламдағы игі амалдарды дәріптеу қағидасы бейбітшілік ұғымының тек сөз емес, моральдық бағдар екенін көрсетеді. Исламдағы тыныштық — Аллаһтың разылығына лайық жақсы істермен, әділетпен, адалдықпен бекитін өмір салты.
Ислам және түбірлес сөздердің Құранда әртүрлі мағына өрісінде қолданылуы — амандық, келісім, татуластық, жамандықтан аулақ болу, сәлемдесу, берілу — осы ұғымның кең әрі адамгершілікке бағытталған мазмұнын айқындайды.
Қорытынды ой
Діни экстремизм мен терроризм туралы сөз болғанда, ұғымдарды дәл қолдану, себептерді кешенді талдау және тұтас бір дінді жекелеген топтардың әрекетімен теңестіруден сақтану қажет. Қоғамдық қауіпсіздік үшін қауіпті ағымдардың белгілерін танып, әсіресе жастарды адастыратын секталық ықпалдардан қорғау — ортақ жауапкершілік.