Шуақты көктем, шұғылалы көктем

Көктемнің көркі — қызғалдақ

Шуақты көктем, шұғылалы көктем. Әсіресе бұл мезгілді бақ иелері мен дихандар асыға күтеді: көктем шығысымен-ақ олар жер ананың төсін гүлге орайды. Гүл — жердің көркі. Ал көктемгі бақтың ең әйгілі гүлі — қызғалдақ (тюльпан).

Қаһарлы қыстан қажыған көңілге қуаныш сыйлап, сәулелі сезімді оятатын гүлдің бірі — дәл осы қызғалдақ. Сондықтан бақшаны гүлдендіруді көп адам алдымен қызғалдақтан бастайды. Ол мектеп ауласын да ерекше көріктендіреді.

Тарихы мен таралуы

Қызғалдақтың отаны — Орталық Азия. Ол түркі көшпенділері арқылы Азияның өзге өңірлеріне таралып, парсы және түрік мемлекеттері билеушілерінің сүйікті гүліне айналды. XVI ғасырдың ортасында Түркиядағы неміс елшісі арқылы Германияға жеткеннен кейін, Еуропада да ерекше бағаланды. Голландиялық дәулетті саудагерлер үшін қызғалдақ байлықтың белгісіне айналып, кейбірі сирек түрлері үшін бар жиған-тергенін жұмсағаны тарихтан белгілі.

Ботаникалық сипаттамасы

Тұқымдасы

Лалагүл тұқымдасы

Өмірлік формасы

Пиязшықты көпжылдық шөптесін өсімдік

Жабайы түрі

150-ге жуық

Қазақстанда өсетін түрі

32 түрі (дала мен тауда)

Қызғалдақтың сабағы жұмыр әрі тік өседі, тамырымен жалғасқан буынында пиязшығы болады. Жемісі — қауашақ. Бүгінде селекционерлердің көпжылдық еңбегінің арқасында қызғалдақтың 3000-нан астам түрі белгілі. Олардың биіктігі, әдетте, 5–50 см аралығында.

Неге өсіреді?

Аула мен бақты көріктендіру үшін.
Гүлінен хош иісті заттар алу үшін.
Теплицада гүлдетіп, мерекелік күндері (әсіресе Наурызда) саудаға шығару үшін.

Гүлдеу уақыты және танымал сорттар

Қызғалдақтың жер астындағы бөлігі көктемде қысқа уақыт ішінде қарқынды дамиды. Әдетте 20–25 күн гүлдейді. Ерте гүлдейтін топ сәуір айының екінші жартысынан басталса, кеш гүлдейтін қызғалдақтар мамырдың ортасынан ай соңына дейін гүлдейді.

Ерте гүлдейтіндер (сәуірдің екінші жартысы)

Брийан Стар: Биіктігі: 20–25 см • Түсі: қызыл-қоңыр
Ибис: Биіктігі: 20–25 см • Түсі: ашық сары
Электра: Биіктігі: 20–25 см • Түсі: шымқай қызыл (қою)
Мурильо: Биіктігі: 20–25 см • Түсі: ақ

Кеш гүлдейтіндер (мамырдың ортасы — соңы)

Нифетос: Биіктігі: 60 см • Түсі: сарғыш
Мадам Баттерфляй: Биіктігі: 65–70 см • Түсі: ашық сирень
Принцесса Элизабет: Биіктігі: 45–50 см • Түсі: таңқурай

Отырғызу және күту қағидалары

Орын

Күн сәулесі мол түсетін, желден ық жерлерде өте жақсы өседі.

Топырақ

Жақсы құрғатылған, құнарлы құмды топырақты ұнатады.

Отырғызу тереңдігі

Сабақ биіктігіне қарай шамамен 12–15 см тереңдікке отырғызылады.

Көбейту тәсілі

Қызғалдақ көбіне аналық пиязшықтың жанынан өсіп шығатын қосымша пиязшықтары арқылы көбейеді. Отырғызу уақыты — қыркүйектің соңы.

Қазып алу және сақтау

Жапырақтары сарғайған соң, пиязшықты жыл сайын жазда (мамыр–маусым) қазып алған дұрыс. Қазылған пиязшықтарды қорапқа салып, жертөледе немесе құрғақ, күн түспейтін, бірақ желдетілетін бөлмеде 15–17°C шамасында сақтайды.

Көгалдандырудағы үйлесім

Қызғалдақты көшені, ауланы әдемілеу үшін жиі қолданады. Бойына және түсіне қарай егу тәсілдері әртүрлі болуы мүмкін, бірақ ең әсерлі көрініс — түрі мен түсіне қарай топтап отырғызу. Ерекше әсемдігімен дараланатын бұл гүлді білмейтін адам кемде-кем.

Осы себептен де Қазақстан қызғалдақтың отаны ретінде аталады: табиғи байлығы мен алуан түрлі жабайы түрлері көктемгі даланы көркемдеп, қызғалдақтың қадірін тереңдете түседі.