Бай диуанаға

Алтын сақа деп айтылған қуаныш

Ерте заманда бір бай мен бір кедей өмір сүріпті. Кедейдің жалғыз баласы бар екен, ал байдың үш әйелі болғанымен, перзент көрмепті. Жарлының шаңырағы әрдайым думан: күндіз-түні ойын мен күлкі тыйылмайды екен.

Бір күні бай мен жарлы намазға бірге барыпты. Жолай бай кедейге: «Өздерің әрең күн көріп отырсаңдар да, үйде неге үздіксіз күлкі?» — деп мін тағады.

Сонда жарлы: «Біздің бір алтын сақамыз бар, соны бірде әйелім, бірде өзім иіреміз, соған күліп жатамыз», — деп жауап береді.

Байдың қателігі және диуананың уәдесі

Бай үйіне келіп, алтыннан шынымен-ақ сақа соқтырады да, үш әйелімен кезектесіп иіреді. Бірақ ешкім күлмейді. Ертеңіне қайта намазға бара жатқанда, бай кедейді келемеждеп: «Иірген сақаға несіне күлесіңдер?» — дейді.

Сонда жарлы: «Менің айтқаным сақа емес, балам еді. Сіз соны аңғармапсыз», — депті. Бай іштей уайымға батып, үнсіз қалады.

Көп ұзамай байдың үйіне бір диуана келіп, байды шақыртады. Ол: «Жылама, саған бала беремін. Бірақ ортаншы әйеліңнен туған баланы маған бересің», — деп шарт қояды. Бай келіседі.

Диуана екі әйелге екі ақ алма, ортаншы әйелге бір қызыл алма беріп кетеді. Көп өтпей, үшеуі де аман-есен босанып, әрқайсысы ұл көреді. Диуана қайта келіп, ортаншы әйелдің баласын жасы жетіге толғанда алып кететінін ескертеді.

Жеті жыл және алманың сыны

Жеті жыл зулап өте шығады. Ортаншы әйелдің баласы ерекше зерек, сүйкімді болып өседі. Әкесі оны беруге қимай, диуана келетін уақытта үш баласын да мектепке береді. Мектептегі балалардың бәрі бастарына бірдей таз кепеш киеді екен.

Диуана келіп, байға: «Балаң мектепте болса, өзім-ақ танып аламын», — дейді де, мектепке барады. Ол балаларға ақ пен қызыл алманы көрсетіп, қызыл алмаға ұмтылған баланы ұстап алып кетеді.

Қара қазаннан құтылу

Бала қу бастың ақылын көкірегіне түйіп, диуананы қуып жетеді. Диуана оны дарбазадан кіргізіп, бір үйге әкелсе, ортасында қара қазан бұрқылдап қайнап тұр екен.

Диуана: «Қазаннан айнал!» — дейді. Бала: «Қалай айналатынымды білмеймін, өзіңіз көрсетіңіз», — депті. Диуана айнала бергенде, бала оны қазанға итеріп жібереді. Диуана сол жерде өледі.

Бала кілтті алып, есіктерді бірінен соң бірін ашады. Қамалған адамдар да, мал да босап шыға береді. Ең соңында екі үй қалады: екеуінде де екі ат байлаулы — ақбоз және көкбоз.

Бала «көкбоз тұрғанда ақбозды кім мінеді?» деп, көкбозға жақындай бергенде, ат теуіп жіберіп, оны жеті қабат жердің астына түсіріп жібереді.

Жер астындағы жылдар және патшаның жарлығы

Жер астына құлаған бала алыстан жылтыраған бір тесікті көреді. Сол сәулеге қарай жүріп, жер астында бірнеше жыл өткізеді. Тозып, жүдеп, басы тазарып, үсті қотыр болып, ақыры әлгі тесіктен сыртқа шығады.

Сыртқа шықса, халық қолына садақ ұстап, бір жаққа беттеп бара жатыр екен. Сұраса, олар: патша биік теректің басына жамбы іліп, «Кім атып түсірсе — қызымды соған беремін», — деп жар салғанын айтады.

Тойға жиналған жұрт жамбыны кезек-кезек атады, бірақ ешкім тигізе алмайды. Таз бала садақ сұраса, ешкім бермейді. Сонда ол патшаға барып, бір рет бағы сынауға рұқсат сұрайды. Патша күмәнданса да, садақ бергізеді.

Бала садақты тартып қалып, жамбыны қақ бөліп жерге түсіреді. Жұрт шулап: «Патшаның күйеу баласы таз болды!» — деп, оны көтеріп әкетеді.

Қыздың таңдауы және емнің шипасы

Патша уайымға қалады: уәдесінде тұрмаса — ел алдында сөзі өтпейді, берсе — қызының көңілі не болмақ? Ақыры қызының өзінен сұратады. Қызы: «Тиемін. Құдайдың маған бұйырғаны сол шығар», — деп жауап береді.

Сөйтіп, патша қызын таз балаға қосады. Қыз күйеуін күтіп-баптап, түрлі дәрімен емдеп, оның тазын жазып, көрікті, еңселі азамат қылып шығарады. Арада бірнеше жыл өтеді.

Қырық нарлы көш және ақбоз аттың өтеуі

Күйеу бала патшадан рұқсат сұрайды. Патша да оңай келіспейді, бірақ ақыры үлкен той жасап, қызын күйеу баласымен отаулап, қырық нарға жүк артып, қырық құл қосып көшіріп салады, өзі де бір айшылық жолға шығарып салыпты.

Бірнеше күн жүріп, баяғы көкбоз ат теуіп түсірген жерге келеді. Бала қылышын алып, көшті тоқтатып, әлгі екі ат тұрған жерге барады: екеуі де әлі орнында екен. Ол көкбоз аттың басын шауып, ақбозды сипап, мінеді де, көңілі орнығып көшіне оралады.

Жол-жөнекей ол әйеліне басынан өткеннің бәрін айтып береді. Ақыры өз ауылының орнына келсе, әкесінің үйі құлап, жұрт көшіп, маңай қаңырап қалыпты.

Қайта табысу

Ол қалаға барып қора-жай сатып алып, тұрақтайды. Қаланы аралап жүріп, бір көшеде үлкен ағасының бір байға отын шауып жүргенін көреді. Басқа көшеде екінші ағасы бір аспазға отын жарып жүр екен. Тағы бір жерде әкесі мен шешесі отын арқалап келе жатыр.

Ол ешкімге білдірмей үйіне қайтады да, әке-шешесін, ағаларын алдыртып, жуындырып-шайындырып, киіндіріп, тамақтандырады. Бірақ өзінің кім екенін бірден айтпайды.

Бала екі ағасын саудаға жұмсап, ата-анасын өз қолына алып бағады. Осылайша ол барша сынақтан өтіп, мұратына жетіп, бақытты ғұмыр кешеді.