Оқылатын шығарма
Алғы сөз (мұғалімге)
Құрметті мұғалім! Ұсынылып отырған тапсырмалар жинағы білім беру мазмұнын жаңарту аясында мұғалімдерге көмек құралы ретінде әзірленді. Бұл — мұғалімдердің ұжымдық жұмысының нәтижесі.
Бағалау критерийлері мен дескрипторлары бар тапсырмалар қалыптастырушы бағалауды өткізуге, сабақты жоспарлауға, ұқсас тапсырмаларды құрастыруға және іріктеп алуға, оқу мақсатына жетуге байланысты сындарлы кері байланыс беруге көмектеседі.
Икемділік
Тапсырмалар ұсыныстық сипатта. Білім алушының қажеттілігі мен мүмкіндігін ескере отырып, толықтыру, өзгерту және бейімдеу мүмкіндігі қарастырылған.
Тілек
Жемісті жұмыс пен шығармашылық табыс тілейміз!
Мазмұны (тоқсандар мен бөлімдер)
Бастапқы нұсқада кей бөлімдерде техникалық белгі («Қате! Бетбелгі анықталмаған») кездеседі. Төменде мазмұны құрылымдық түрде берілді.
1-тоқсан
Бөлім: Туған жерім — аялы алтын бесігім
2-тоқсан
Бөлім: Абайды оқы, таңырқа!
3-тоқсан
Бөлім: Мен балаң жарық күнде сәуле қуған...
4-тоқсан
Бөлім: Тәуелсіздік — қасиет тұнған ұлы ұғым
1-тоқсан тапсырмалары
«Аяз би» ертегісі: эпизодтың маңызы
Оқу мақсаты: 6.2.1.1 — композициядағы белгілі бір эпизодтың маңызын негіздеу.
Бағалау критерийі
Білім алушы эпизодтың маңыздылығын дәлелдеп негіздейді.
Тапсырма
Топ ішінде «Әдеби шеңберге» қатысыңыз. Рөлдердің бірін таңдап, ертегі бөлімдерін талқылаңыз:
- 1)Талқы себепшісі — кейіпкерлер, сюжет, қарым-қатынас, автор ұстанымы бойынша сұрақтар құрастырады.
- 2)Белгілеуші — ең маңызды бөлікті таңдап, ойын дәлелдейді.
- 3)Байланыстырушы — оқиғалардың бірін өмірмен байланыстырып, дәлел келтіреді.
- 4)Қорытындылаушы — көтерілген мәселені жинақтап қорытындылайды.
Дескриптор
Білім алушы рөлдік тапсырмаға қатысады; ертегі бөлімдерін талқылайды.
«Аяз би» ертегісі: кейіпкер типі
Оқу мақсаты: 6.1.3.1 — кейіпкер типтерін сипаттау.
Бағалау критерийі
Білім алушы кейіпкердің типтік ерекшелігін анықтайды.
Тапсырма
Ертегідегі Жаман (Аяз би) бейнесіне талдау жасаңыз. Оның бейнесі арқылы халықтың қандай арманы мен ойы көрініс тапқан деп ойлайсыз? Пікіріңізді дәлелдеп жазыңыз.
Дескриптор
Білім алушы кейіпкердің бейнесін сипаттайды; кейіпкер арқылы халық арманын анықтайды; өз көзқарасын білдіреді.
«Алып Ер Тұңға» жыры: көркемдегіш құралдар
Оқу мақсаты: 6.2.3.1 — троптарды анықтау (метафора, кейіптеу, метонимия, гипербола, т.б.).
Бағалау критерийі
Білім алушы шығармадағы көркемдегіш құралдарды анықтайды.
Тапсырма
Жырдағы көркемдік ерекшелікке тоқталыңыз. «Көркемдегіш құралдар — мысал — қолданысы» үлгісімен кесте жасаңыз.
| Көркемдегіш құрал | Мысал | Қолданысы |
|---|---|---|
| — | — | — |
Дескриптор
Білім алушы үзіндіден көркемдегіш құралдарды табады; олардың қолданылу ерекшелігін анықтайды.
«Алып Ер Тұңға» жыры: әлеуметтік мәселе
Оқу мақсаты: 6.3.4.1 — шығармадағы мәселенің әлеуметтік рөлі туралы сыни хабарлама жасау.
Бағалау критерийі
- шығарманың әлеуметтік рөлін анықтайды;
- сыни хабарлама жасайды.
Тапсырма
Жырда көтерілген әлеуметтік мәселеге байланысты сыни хабарлама жазыңыз.
Дескриптор
Білім алушы жырдың әлеуметтік рөлін анықтайды; өзіндік сыни хабарлама жасайды.
Әл-Фараби «Қашықтасың, туған жер»: сипаттау мәтіні
Оқу мақсаты: 6.2.4.1 — көркемдегіш құралдарды қолданып сипаттап жазу.
Бағалау критерийі
Білім алушы көркемдегіш құралдарды пайдаланып, табиғат көрінісін, оқиға орнын немесе кейіпкер бейнесін сипаттайтын мәтін жазады.
Тапсырма
Көркемдегіш құралдарды қолдана отырып, өлең мазмұнын прозалық мәтін түрінде қайта жазыңыз.
Дескриптор
Білім алушы табиғат көрінісін, оқиға орнын, кейіпкер бейнесін сипаттайды; мәтін жазады.
Доспамбет жырау: мәнерлеп оқу және жатқа айту
Оқу мақсаты: 6.1.4.1 — орта көлемді үзіндіні мәнерлеп оқу, жатқа айту.
Тапсырма
«Қоғалы көлдер, қом сулар» және «Айналайын, Ақ Жайық» өлеңдерін мәнерлеп, жатқа оқыңыз.
Дескриптор
Білім алушы өлеңдерді мәнерлеп, жатқа айтады.
2-тоқсан тапсырмалары
Абай «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін»: әлеуметтік мәселе және идея
Оқу мақсаты: 6.1.2.1
Әдеби шығармада көтерілген әлеуметтік-қоғамдық мәселені идеясы арқылы түсіндіріңіз.
1-тапсырма
Өлеңде қандай әлеуметтік-қоғамдық мәселе көтеріледі? Бұл мәселе қазіргі заманда кездеседі ме? Ойыңызды дәлелдеп жазыңыз.
2-тапсырма
Өлеңнің негізгі идеясы қандай және ол өлеңнің қай бөлігінде ерекше көрініс тапқан?
| Негізгі идея | Өлең жолдары |
|---|---|
| — | — |
Дескриптор
- көтерілген мәселені көрсетеді және өлең жолдарымен дәлелдейді;
- негізгі идеяны анықтайды, сәйкес жолдарды табады.
Абай «Ғылым таппай мақтанба»: автор көзқарасы
Оқу мақсаты: 6.2.2.1 — поэзиялық шығармадағы автор бейнесін анықтау.
Тапсырма
Төмендегі өлең жолдары арқылы автордың айтпақ ойы мен көзқарасын анықтаңыз. Өз ойыңызды жазыңыз.
Бес нәрседен қашық бол, Бес нәрсеге асық бол, Адам болам десеңіз. Тілеуің, өмірің алдыңда, Оған қайғы жесеңіз. Өсек, өтірік, мақтаншақ, Еріншек, бекер мал шашпақ — Бес дұшпаның, білсеңіз. Талап, еңбек, терең ой, Қанағат, рақым, ойлап қой — Бес асыл іс, көнсеңіз. Жамандық көрсең нәфрәтлі, Суытып көңіл тыйсаңыз. Жақсылық көрсең ғибрәтлі, Оны ойға жисаңыз...
Дескриптор
Білім алушы автордың көзқарасын анықтайды және өзіндік пікірін білдіреді.
Абайдың қара сөздері: мәнерлеп оқу, эпизод, кейіпкер
«Жетінші сөз»
6.1.4.1 — мәнерлеп оқу, жатқа айту.
Үзіндіні дауыс ырғағын сақтап, нақышына келтіріп, жатқа оқыңыз.
Дескриптор
Қара сөзді мәнерлеп, жатқа оқиды.
«Бірінші сөз»
6.2.1.1 — маңызды эпизодтың маңызын негіздеу.
| Маңызды эпизод | Дәлел |
|---|---|
| — | — |
Дескриптор
Эпизодты анықтайды; дәлел келтіреді.
«Отыз бірінші сөз»
6.1.3.1 — кейіпкер типі, жасалу тәсілі.
Мысалдар келтіре отырып:
- 1.«Естіген нәрсені ұмытпастыққа» қатысты төрт себепті атап көрсетіңіз.
- 2.Бұл қасиеттер қандай адамға тән? Ойыңызды дәлелдеңіз.
Дескриптор
Кейіпкер бейнесін ашады; жасалу тәсілін анықтайды.
3-тоқсан тапсырмалары
С.Торайғыров «Шығамын тірі болсам адам болып»: автор бейнесі
Оқу мақсаты: 6.2.2.1 — автор бейнесін анықтау.
Өлең үзіндісі
Шығамын тірі болсам адам болып, Жүрмеймін бұл жиһанда жаман болып. Жатқаным көрде тыныш жақсы емес пе, Жүргенше өмір сүріп, надан болып. Мен балаң жарық күнде сәуле қуған, Алуға күнді барып белді буған. Жұлдыз болып көрмеймін елдің бетін, Болмасам толған айдай балқып туған. Бұл сөзім асып айтқан асылық емес, Ойында оты барлар асылық демес. Тебем деп тірі болсам надандықты, Серт етіп, өз-өзіме еткем егес.
Тапсырма
Өлең жолдарындағы автор бейнесін ашып жазыңыз.
Дескриптор
Жырдағы автор бейнесін анықтайды.
С.Торайғыров «Шәкірт ойы»: көркемдегіш құралдар
Оқу мақсаты: 6.2.3.1 — троптарды анықтау және қызметін талдау.
Тапсырма
Берілген өлең жолдарынан көркемдегіш құралдарды тауып, қолданылу ерекшелігін анықтаңыз.
Қараңғы қазақ көгіне, Өрмелеп шығып, күн болам! Қараңғылықтың көгіне, Күн болмағанда, кім болам? Мұздаған елдің жүрегін, Жылытуға мен кірермін! Еңбек, бейнет тарауы Рақатқа сарқылар. Қыздырып күннің қарауы Надандық теңізі тартылар. Орны отайып көгерер, Қызығын жайлап ел көрер. Тұрмыс, тағдыр — бірі де Бұл мақсаттан бұра алмас; Қаһарман, Рүстем, Әлі де Бұрам деп жолда тұра алмас. Сыланған жардың күлісі, Алдандырмас бірісі.
| Көркемдегіш құрал | Мысал | Қолданылу ерекшелігі |
|---|---|---|
| — | — | — |
Дескриптор
- өлең жолдарындағы көркемдегіш құралдарды табады;
- мысалдар келтіреді;
- қолданылу ерекшелігін түсіндіреді.
С.Мұратбеков «Жусан иісі»: көркем сипаттама
Оқу мақсаты: 6.2.4.1 — көркемдегіш құралдармен сипаттап жазу.
1-тапсырма
Шығармадағы табиғат көрінісін, оқиға орнын және кейіпкер бейнесін көркем тілмен сипаттап жазыңыз.
| Табиғат көрінісі | Оқиға орны | Кейіпкер бейнесі |
|---|---|---|
| — | — | — |
Дескриптор
Табиғат көрінісін, оқиға орнын, кейіпкер бейнесін сипаттайды; кестені толтырады.
О.Бөкей «Тортай мінер ақ боз ат»: кейіпкерлерді салыстыру және эпизод
Кейіпкерлер жүйесін салыстыру
6.3.2.1 — кейіпкерлер жүйесінің жаңашылдығын салыстырып бағалау.
| Шығармадағы Ораш | Қазіргі Ораштар |
|---|---|
| — | — |
| Шығармадағы Тортай | Қазіргі Тортайлар |
|---|---|
| — | — |
Дескриптор
Кейіпкерлерге салыстырмалы баға береді; мысалмен дәлелдейді.
Маңызды эпизодты негіздеу
6.2.1.1 — эпизодтың маңызын дәлелдеу.
Берілген үзіндінің шығарма сюжеті үшін маңызды эпизод екенін дәлелдеп, өз көзқарасыңызды білдіріңіз.
Үзінді
— Тортай, сен түбі сол ақ боз атқа мінесің, — дейді досы. — Қайдам!? Қайдан білейін, әкем марқұмның тақымы тайға да тимей кетіп еді... Күзде жайлаудағы барлық балалар оқуға аттанғанда, тауда бұзау бағып жалғыз Тортай қалады. Тортай досына кетерінде ең сүйікті кітабын сыйлап тұрып айтты: — Мен үшін де оқы, бәлкім мен міне алмаған ақ боз атқа сен мінерсің. — Сенің өз ақ боз атың бар емес пе? — Жоқ, менің маңдайыма көк өгіз жазылған. — Онда мен ақ боз атымды сыйға тартамын...
Дескриптор
Үзіндінің маңызды эпизод екенін ажыратады; өзіндік көзқарасын білдіреді.
Қ.Әбдіқадыров «Қажымұқан»: идея және әлеуметтік мәселе
Оқу мақсаты: 6.1.2.1 — әлеуметтік-қоғамдық мәселені идея арқылы түсіндіру.
| Шығарманың идеясы | Әлеуметтік-қоғамдық мәселе | Өз ойыңыз |
|---|---|---|
| — | — | — |
Дескриптор
Шығарманың идеясын ашады; әлеуметтік-қоғамдық мәселені анықтайды; өзіндік көзқарасын білдіреді.
4-тоқсан тапсырмалары
Е.Жүніс «Менің атым — Тәуелсіздік»: көркемдегіш құралдар
Оқу мақсаты: 6.2.3.1 — троптарды анықтау.
Тапсырма
Өлең жолдарындағы көркемдегіш құралдарды анықтаңыз. Мысал келтіріп, қолданылу ерекшелігін түсіндіріңіз.
| Көркемдегіш құрал | Өлең жолдарынан мысал |
|---|---|
| — | — |
Дескриптор
Көркемдегіш құралдарды табады; қолданылу ерекшелігін анықтайды.
А.Алтай «Прописка»: ПОПС формуласы
Оқу мақсаты: 6.1.2.1 — әлеуметтік-қоғамдық мәселені идея арқылы түсіндіру.
Тапсырма
Мәселені анықтап, ПОПС формуласы бойынша жазыңыз:
- 1. Менің ойымша...
- 2. Себебі, мен оны былай түсіндіремін...
- 3. Оны мен мына мысалдармен, фактілермен дәлелдей аламын...
- 4. Осыған байланысты, мен мынадай шешімге келдім...
Дескриптор
Мәселені анықтайды; өз ойын формулаға сай жазады.
Р.Ғамзатов «Ана тілі»: авторға тән қасиеттер
Оқу мақсаты: 6.2.2.1 — автор бейнесін анықтау.
Тапсырма
Өлеңнен авторға тән қасиеттерді анықтаңыз. Ойыңызды мысалдармен дәлелдеңіз.
| Авторға тән қасиеттер | Автор бейнесі |
|---|---|
| — | — |
Дескриптор
Автор бейнесін анықтайды; мысалдармен дәлелдейді.
Р.Ғамзатов «Менің Дағыстаным»: түсіну, символизм, дәлелдеу
Оқу мақсаты: 6.2.4.1 — көркемдегіш құралдарды қолданып сипаттап жазу.
1-тапсырма (тест)
-
1) «Тасты қақ жарып өсіп тұрған тікенек бұтаның арасындағы ұяшық» арқылы суретші нені меңзейді?
A) Ауылдағы жастық шағын
B) Теңдессіз сурет салу өнерін
C) Қазіргі керемет жағдайын
D) Туған жерге сағынышын
-
2) Автор идеясын танытуда ерекше орын алатын символизмді табыңыз.
A) Тікенек бұтадағы ұяшық
B) Әшекейленген күміс құмыра
C) Тау төбесін басқан қалың тұман
D) Аңыз бойынша салынған сурет
-
3) Жазушы суретшіден нені сұрады?
A) Өткен шақты қайтарса, не істейтінін
B) Қай тілде сөйлесіп, түсініскенін
C) Елге неге қайтқысы келмейтінін
D) Суреттерін сатуды сұрады
Дескриптор
Ұяшықтың мәнін түсіндіреді; символизмді анықтайды; жазушының сұрағын табады.
2-тапсырма (үзіндімен жұмыс)
Берілген үзінді бойынша ой-пікіріңізді көркемдегіш құралдарды қолданып, дәлелдермен жазыңыз.
...Ұлының өлгенін жаңа естігендей болып, суретшінің шешесі бетін қара орамалмен жаба қойды. Үйдің шатырын тарсылдатып, далада жаңбыр жауып тұр. Біз Аварияда тұрамыз. Ал жердің екінші жағында — Парижде — Дағыстанның адасқан ұлы да, мүмкін, тап осы сәтте жаңбырға құлақ түріп отырған шығар. Біраз үндемей отырғаннан кейін суретшінің шешесі айтты: — Сен қателестің, Расул. Менің ұлым өзім үйреткен, авар анасы үйреткен тілді ұмытуға тиісті емес...
Дескриптор
Көркемдегіш құралдарды қолданады; ой-пікірін дәлелмен жазады.
Р.Ғамзатов «Менің Дағыстаным»: кейіпкер типі (кесте)
Оқу мақсаты: 6.1.3.1 — кейіпкердің типтік ерекшелігін сипаттау.
| Шығармадан үзінді | Кейіпкерге сипаттама | Менің түйгенім |
|---|---|---|
| Мен де өз еліме өзімді-өзім қамаған тордың терезесінен қарап жүргендеймін ғой... | — | — |
| ...Кеш қой. Кезінде туған жерімнен жанып тұрған жас жүрегімді алып кетіп едім. Енді еліме тек қаудыраған қу сүйегімді қайтаруға хақым бар ма менің?.. | — | — |
| ...Шешесі: «Сендер аварша сөйлестіңдер ғой?» — деп сұрады менен... «Сен қателестің, Расул, менің ұлым өзім үйреткен, авар анасы үйреткен тілді ұмытуға тиісті емес...» | — | — |
Дескриптор
Кестені толтырады; үзінді бойынша кейіпкерге сипаттама береді; өз түйгенін жазады.