Қарахан мемлекетінің құрылуы
Қазақстан аумағындағы ерте орта ғасырдағы мемлекеттер (VI–IX ғғ.)
VI ғасырдың басында бүгінгі қазақ жерінде аса күрделі тарихи бетбұрыстар болды. Алтай–Сібір мен Моңғолия өңіріндегі түрік тайпаларының үстем топ өкілдері бірігіп, әскери күшке сүйенген ерте феодалдық мемлекет — Түрік қағанатын құрды. Оның ықпалы шығыста Кореядан бастап, батыста Орта Азияға дейін созылды. Қазақстан аумағы да осы қағанаттың құрамына кірді.
Дереккөздер
- Түрік тіліндегі Күлтегін және Тоныкөк жазбалары
- Махмұд Қашқари, Рашид ад-дин еңбектері
- Византия және Қытай жылнамалары
Түрік дәуірі
Қазақстан тарихында бұл мерзім Түрік дәуірі (VI–XIII ғғ.) деген атаумен белгілі. Осы аралықта қазақ жерінде бірнеше феодалдық мемлекеттер саяси-әкімшілік билігін жүргізді.
Қоғамдық құрылым
V ғасырдан бастап феодалдық қатынастар орныға бастады. Ортағасырлық тайпалар арасында екі негізгі тап қалыптасты: феодалдар және шаруалар. Феодалдар мал мен жердің негізгі иелері болды. Бұл үдеріс Қазақстанның оңтүстігінде жеделірек жүрді.
Түрік қағанатының қалыптасуы және күшеюі
Халықтардың ұлы қоныс аудару дәуірі (II–V ғғ.) Қазақстан мен оған іргелес аймақтардың этникалық әрі саяси картасын едәуір өзгертті. V ғасырға қарай Солтүстік Моңғолиядан Амудария атырауына дейінгі кең аумақта деректерде «тирек» (теле) деген жалпы атаумен белгілі тайпалар мекендеді. Олардың қатарында бұғу, қарлұқ, бұлақ, эдиз, толенгет, байырқу, беклі, қыбыр, сығыр, зебендер және басқа да тайпалар аталады.
Алғашқы саяси бетбұрыс (542–552)
«Түрік» этнонимі алғаш рет Қытай жылнамаларында 542 жылға қатысты кездеседі. Қытай деректері түріктерді сюннулердің ұрпақтары деп санаған.
542 жылы Тумын (Бұмын) басқарған теле тайпалары қазіргі Моңғолияның оңтүстік және орталық бөліктеріне үстемдік еткен аварларға (жуань-жуань) қарсы шығып, ауыр шайқаста оларды жеңіп, 50 мыңнан астам әскерін тұтқынға алады. Бұған дейін аварларға вассалдық тәуелділікте болған түріктер осы кезеңнен бастап олардың бәсекелесіне айналды.
552 жылы көктемде түріктер авар ордасына тағы соққы беріп, оларды түбегейлі күйретеді. Авар қағаны Анағұй (Анағұн) өзін-өзі өлтіреді. Бұмын өзін Ел қаған деп жариялап, Түрік қағанатының негізін қалады.
Билік сабақтастығы
- Қара-Еске қаған (552–553) — Бұмыннан кейін таққа отырды.
- Мұқан қаған — қағанаттың қуатын күшейтуге үлес қосты.
- Иштеми (572–576) — батыс бағыттағы кеңеюді жүргізді.
Батысқа жорықтар және «Темір қақпа»
Қытай деректері бойынша, 555 жылы Иштемидің Орта Азияға бағытталған жорықтарының бірінде әскер Арал теңізіне дейін жеткен. Күлтегіннің үлкен жазуында Мұқан мен Иштеми қағандардың өз халқын «Темір қақпаға» дейін орналастырғаны айтылады. Мұндағы «Темір қақпа» — Соғды мен Тохарстан аралығындағы Байсын тауындағы өткел.
Эфталиттермен күрес және Иранмен одақ (561–567)
VI ғасырдың ортасында Түрік қағанаты саяси белсенділігі артып, халықаралық аренаға шықты. Эфталиттерді бағындыру оңай еместігін түсінген түрік қағаны Иран шахы Хұсрау I Ануширванмен келісімге келеді (561–563). 563–567 жылдардағы соғыстар нәтижесінде эфталиттер жеңіліп, олардың мемлекеті жойылды. Бірақ бұл жеңістен кейін сауда жолдарына бақылау үшін түріктер мен Иран арасындағы қайшылық қайта күшейді.
Қағанаттың бөлінуі (603)
Ішкі билік үшін күрес пен сыртқы қысым салдарынан ұлан-ғайыр Түрік қағанаты 603 жылы Батыс және Шығыс Түрік қағанаттарына бөлінді.
Батыс Түрік қағанаты (603–704 жж.)
Батыс Түрік қағанаты ежелгі Үйсін жерін жайлады: Қаратаудың шығыс баурайынан бастап Жоңғарияға дейінгі аумақты қамтыды. Астанасы және қағанның қысқы ордасы Шу аңғарындағы Суяб қаласы болды. Халқының этникалық негізін «он оқ бұдын» құрамындағы ру-тайпалар құрады; қаған әрбір «оқ бұдыннан» 1000 сарбаз алдырған.
Кемелденген кезең
Жазба деректер қағанаттың тарих сахнасына кеңінен көтерілуін Жегу қаған (610–618) және Тон қаған тұсымен байланыстырады.
Билік иерархиясы
- Қаған — жоғарғы билеуші әрі әскербасы, билігі мұрагерлік болды.
- Қағаннан кейінгі екінші тұлға — ұлық.
- Яғбу, шад, елтебер, тегін — ақсүйек атақтары.
- Сот істерін бұйрықтар мен тархандар атқарды.
- Жергілікті тірек — бектер (тайпа басшылары).
- Қарапайым қанаушы халық — қара бұдын.
Шаруашылық, қала және мәдениет
Қағанатта көшпелі мал шаруашылығы мен егіншілік қатар дамыды. Жетісуда қалалар өркендеп, сауда-саттық кеңейді. Шу бойындағы Суябқа Орта Азия мен Қытайдан сан түрлі тауарлар әкелініп сатылды.
Ұлы Жібек жолының қағанат жерінен өтуі сауда мен қолөнердің дамуына серпін берді. Түріктердің көне жазуы — Орхон–Енисей жазулары мәдени деңгейдің жоғары болғанын айғақтайды. Моңғолиядан табылған Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөк ескерткіштері 716 жылы жазылған. Оларды алғаш оқыған — Дания ғалымы В. Томсен.
Білге қаған сөзіндегі «Ілгері — күн шығысында, оң жақта — күн ортасында, кейін — күн батысында, сол жақта — түн ортасында… осының ішіндегі халықтың бәрі маған қарайды» деген жолдар түріктердің мемлекет ауқымын айқын көрсетеді.
Әлеуметтік-экономикалық және саяси қатынастардың күрделілігіне қарамастан, Батыс Түрік қағанатында таптық жіктелу мен ерте феодалдық қатынастардың салыстырмалы түрде жылдам қалыптасқанын байқауға болады.
Түргеш қағанаты (704–756 жж.)
Батыс Түрік қағанатында 640–657 жылдары Дулу мен Нушеби тайпалары арасында болған ұзақ соғыс мемлекетті қатты әлсіретті. Осыны пайдаланған Қытайдың Тан империясы оның жеріне басып кірді. Түрік тайпаларының, әсіресе түргештердің саяси белсенділігі нәтижесінде тәуелсіздік үшін күрес күшейіп, VIII ғасырдың басында Батыс Түрік қағанаты құлап, оның орнына Түргеш қағанаты құрылды (704).
Үш-Елік қаған
Әулеттің негізін қалаған Үш-Елік (699–706) Жетісуда билігін нығайтып, ордасын Шу бойындағы Суябқа орналастырды. Екінші ордасы Іле жағасындағы Күнгіт қаласында болды.
Әкімшілік жүйе
Жоғарғы билік иесі — Басқаған. Қағандық 20 әкімшілік аймаққа бөлінді; әр аймақты тархан басқарды және 7000 әскер жинауға міндеттелді.
Сақал қаған
Үш-Еліктен кейін Сақал (706–711) таққа отырды. Бұл тұста сыртқы қауіп күшейіп, ішкі бірлік әлсіреді.
Сұлу қаған (715–738) және екі бағыттағы күрес
711 жылы Қапаған қаған Болучу түбіндегі шайқаста түргештерді жеңіп, Сақалды тұтқынға алады. Кейін қара түргештер үстем түсіп, шапыш тайпасының тарханы Сұлу (Сұлық) қаған болады (715–738). Ол астананы Таразға көшіреді.
Сұлу қағанға тәуелсіздік үшін екі жақтан күрес жүргізуге тура келді: батыста — арабтар, шығыста — Қытай ықпалы. 737 жылы ол Тохарстанда қарлұқтармен бірлесе отырып арабтарға соққы беріп, шайқастарда белсенді қолбасшылық танытты. Сол үшін арабтар оны «Сүзеген» деп атаған.
Шығыстағы шиеленісті жұмсарту үшін Сұлу дипломатиялық қадамдар жасап, құдандалық байланыстар арқылы жағдайды тұрақтандыруға ұмтылды. Алайда 738 жылы Жетісуға оралған кезде бақталастарының қолынан қаза тапты.
Талас шайқасы және құлдырау (748–756)
Сұлу қайтыс болғаннан кейін билік әлсіреп, сары және қара түргештердің қақтығысы ушығып, ұзаққа созылған ішкі тартыс қағанатты титықтатты. 748 жылы қытай әскерлері Суябты басып алып, кейін Шашты (Ташкент) да иеленді.
751 жылы Таразға жақын Атлах түбінде араб қолбасшысы Зияд ибн Салих пен қытай қолбасшысы Гао Сяньчжи арасында ірі шайқас болып, айқас бес күнге созылды. Қытай әскері күйрей жеңіліп, Тан ықпалы Жетісудан әрі ығысты.
Дегенмен ішкі жікшілдік Түргеш мемлекетін әбден әлсіретті. Соның нәтижесінде ол 756 жылы түркі тілді қарлұқтардың қысымына шыдамай құлап, оның орнына Қарлұқ қағандығы құрылды.
Мұра және археологиялық айғақтар
Түргеш қағанаты Батыс Түрік қағанатының мемлекеттік-әкімшілік, әскери және әлеуметтік-мәдени дәстүрлерін жалғастырды. Археологиялық қазбалар кезінде Тараз бен Баласағұннан қытай жазуы бар, төртбұрышты, ортасы тесік теңгелердің табылуы Қытаймен сауда қатынастарының дамығанын көрсетеді. Қиын соғыстар мен ішкі тартыстарға қарамастан, бұл қағанаттар Қазақстан тарихында терең із қалдырды.
Дамыған ортағасырлық мемлекеттер (X–XIII ғғ.)
Қарахан мемлекеті (942–1210 жж.)
X ғасырдың ортасында Жетісу аумағында және Шығыс Түркістанның (Қашғар өңірінің) бір бөлігінде әлеуметтік құрылымы дамыған Қарахан мемлекеті пайда болды. Оның алғашқы орталықтарының бірі — Баласағұн. Бастапқы кезең туралы деректер аз, ал алғашқы Қарахандар жөніндегі мәліметтердің бір бөлігі аңызға жақын сипатта сақталған.
Құрылуы және исламның қабылдануы
Жазба деректер Қарахан мемлекетінің қалыптасуында қарлұқ тайпалар бірлестігінің ерекше рөл атқарғанын көрсетеді. Мемлекеттің негізін қалаушы Сатұқ Боғра хан (915–955) — қарлұқ қағаны Білге Қыдырханның немересі.
Сатұқ Боғра хан Тараз билеушісі Оғұлшаққа қарсы шығып, оны талқандап, Тараз бен Қашғарды бағындырды. 942 жылы Баласағұнда билеушіні құлатып, өзін жоғарғы қаған деп жариялады. Билеуші «қара қаған» немесе «қара хан» атағын қолданды. Осыдан «қарахандықтар» атауы қалыптасты.
Сатұқ қайтыс болғаннан кейін билік ұлы Мұсаға көшті. 960 жылы Мұса исламды мемлекеттік дін деп жариялап, астананы Қашғарға орналастырды. Сатұқтың екінші ұлы Сүлеймен-ілек Баласағұнды иеленді. Кейін жоғарғы қаған атағы Әли Арслан-ханға өтті.
Этникалық құрамы
Қарахан мемлекетінің халқы шігіл, яғма, қарлұқ, оғыз, қаңлы және басқа да түркі тілдес тайпалардан тұрды. Негізгі рөлді көбіне шігіл мен яғма тайпалары атқарған.
Саяси жағдай
Қарахан саяси тарихының алғашқы кезеңдерінде-ақ Әли Арслан-хан мен Хасан Боғра-хан әулеттерінің ұрпақтары арасында ұзаққа созылған ішкі бақталастық байқалады.
Мемлекеттік басқару жүйесі
Жоғарғы өкімет билігі хақанның (ханның) қолында болды және мұрагерлік жолмен берілді. Үстем тапқа хан ұрпақтары — тегіндер, ілек (ел) хандар, бектер, нөкерлер кірді. Билік үлестік жерлер арқылы жүргізілді; үлестер ірі, орта және кіші болып бөлінді.
Хақанның сарай маңында тұрақты қызметкерлер құрамы қалыптасты. Ең жақын тұлғалардың бірі — уәзір, ол көмекші әрі кеңесші қызметін атқарды. Мемлекеттік саяси-әкімшілік іс жүргізілетін орын орда деп аталды. Онда уәзірлер, нөкерлер, қазынашылар, елшілер, хат жүргізушілер және өзге де қызметкерлер болды.
Отырықшы-егіншілік аймақтарда басқарудың бір бөлігі Саманилер дәстүрімен жалғасты: қала мен қоныс басшылары (мехтар, әкім, раис) қызмет етті. Сонымен қатар сахиб-барида (пошта мен мәлімет қызметі) және мұстауфи (қаржы-салық ісі) сияқты лауазымдар сақталды. Көшпелі өңірлерде басқару көбіне рулық-тайпалық басшылық арқылы жүзеге асырылды.
Қарахан бектерінің билігі едәуір болды: тәртіпті қадағалау, сот үкімдері мен әдет-ғұрып құқығы нормаларының (тору) орындалуын бақылау, шекара қауіпсіздігі сияқты міндеттер жүктелді. Ілек-хандар үлесті жерлердің билеушілері саналды; олардың да сарайлары (қаршы) мен тұрақты ордалары болды.
Жер иелену түрлері: икта және әскери-лендік жүйе
Қарахан дәуіріндегі аса маңызды институттардың бірі — әскери-лендік жүйе. Хақандар халықтан салық жиналатын жерлерді туыстары мен жақын адамдарына сыйға тартты. Парсы деректерінде бұл икта, иеленушілері иктадар деп аталды, ал арабша атауы — мукта.
Икта әдетте заңды түрде толық меншікке бекітілмейтін, бірақ муктадарлар оны мұрагерлік иелікке айналдыруға ұмтылды. Икта үлестірудің негізгі қағидалары әлеуметтік мәртебеге тәуелді болды:
- Қаған әулетіне — ірі жер үлестері.
- Бектерге — орташа үлестер.
- Тәуелді қызметкерлерге — кіші үлестер.
Әскери қызмет үшін берілетін үлестердің көлемі қызмет дәрежесіне, еңбегіне және қоғамдағы беделіне қарай белгіленді. Үлес иелері қажет кезде қаруланған сарбаздарымен бірге билеушіге қызмет етуге міндетті болды.
Вақф жерлері, ұсақ меншік және қанау түрлері
Иктамен қатар жер иеленудің басқа түрлері де болды. Қарахан билеушілері қазынаға түсетін салық көздері ретінде ірі жер иеліктерін ұстады. Мұсылман дінбасыларының материалдық базасы — діни мекемелер пайдасына өсиет етілген вақф жерлері еді; әдетте мұндай жерлерден мемлекет пайдасына салық алынбады.
Сонымен бірге ұсақ шаруалар меншігі мен қауымдық иелену сақталды. Жері жоқ немесе суармалы жері аз шаруаларды қанаудың кең тараған түрлерінің бірі — үлескерлік. Деректерде үлескерлер музари немесе барзигар деп аталады: шаруалар жерді жалға алып, өнімнің едәуір бөлігін салық әрі рента ретінде мемлекетке және жер иесіне (немесе вақф иесіне) төлеген.
X–XII ғасырларда шаруаларды тәуелді етудің тағы бір түрі — коммендация. Оның мәні: ұсақ жер иелері немесе орта шаруалар отбасы зорлық-зомбылықтан қорғану үшін ықпалды феодалдың қамқорлығына (патронатына) кіріп, соның есесіне алым-салық төлеп отырды. Уақыт өте өндірістік қатынастардың дамуына байланысты бұл тәуелділік күшейіп, жерсіз-малсыз қалған кедейлер үстем тапқа толық бағынышты күйге түсті.