Мақал - сөздің атасы
Санат: KZ портал — Қазақша шығармалар жинағы
Бұл жазба мақал-мәтелдердің табиғатын, тақырыптық аясын және көркемдік болмысын жинақы жоспар арқылы таныстырады.
Жоспар
I. Кіріспе
Мақал-мәтелдер — ғасырлар шежіресі.
II. Негізгі бөлім
- Мақал-мәтелдердің тақырыптық ерекшеліктері
- Мақал-мәтелдің көркемдік ерекшеліктері
III. Қорытынды
Мақал — сөздің атасы.
Кіріспе: мақал-мәтелдер — ғасырлар шежіресі
Адамды адам еткен — еңбек. Сол еңбектің қадірін ұрпаққа үйретіп, адалдыққа баулыған халқымыздың танымдық-тәрбиелік дәстүрі мен тұжырымдары мақал-мәтелдерде айқын көрінеді. Мақал-мәтелдер — мазмұны терең, ықшам әрі дәл: мыңдаған ұрпақтың тәжірибесінен сүзілген, ой қазанында шыныққан рухани асыл қазына.
Олар — қоғамдық тарихтың тәжірибеде қорытылған жиынтығы, даналық ойдың шежіресі, халық руханиятының энциклопедиясы. Әлеумет өмірінің сан қырын көркем бейне арқылы танытып, ұрпақ үнін жаңғыртатын елгезек жанр ретінде бүгінге жетті.
Түйін
Мақал-мәтелдер ұрпақтан-ұрпаққа таралып, қалың көпшілікке сөздің құдіретін, көркем кестесін қасиетті мұра ретінде жеткізді.
Негізгі бөлім
1) Тақырыптық ерекшеліктері
Мақал-мәтелдердің тақырыптары алуан түрлі: халықтың әлеуметтік шаруашылығын да, рухани өмірін де түгел қамтиды. Солардың ішінде Отан, туған жер, атамекен, адамгершілік пен достық, өнер-білім, еңбек, ерлік тақырыптары айрықша орын алады.
Отан, атамекен, туған жер
«Ел — елдің бәрі жақсы, өз елің — бәрінен жақсы»
«Туған жердей жер болмас, туған елдей ел болмас»
«Өз елің — алтын бесік»
«Ер жүрегі — ел үшін туады, ел үшін өледі»
Бұл ойлар туған жерді алтын бесіктей аялау, қадірлеу керектігін және ел үшін жауапкершілік идеясын бекітеді.
Достық, жолдастық, әдептілік
Бұл саладағы мақал-мәтелдер адамдық қарым-қатынастың өлшемін, ортақ жауапкершілік пен сыйластықты ұқтырады.
Өнер-білім, еңбек, ерлік
Халық ұғымында өнер мен білім — кемелденудің, еңбек — игіліктің, ерлік — елдік рухтың тірегі.
Тура және ауыспалы мағына
Мақал-мәтелдер тура да, ауыспалы да мағынада айтылады. Мысалы, «Өнер алды — қызыл тіл», «Елін сүйген ер болар» дегендерде астарлы тұспал жоқ. Ал «Не ексең, соны орасың» деген сөз әрекеттің нәтижесі сол әрекетке сай болатынын ишаралайды.
2) Көркемдік ерекшеліктері
Мақал-мәтелдер сөз дәлдігімен, тереңдігімен, ықшамдылығымен ерекшеленеді. Халық даналығы үлкен ойды шағын қалыпқа сыйғыза отырып, поэзияға тән жинақылықты, үнділікті, ұйқас пен ырғақты шебер қолданған.
Ықшамдық пен дәлдік
Мақал-мәтелде басы артық сөз болмайды: бәрі орнында, екшеліп сұрыпталған. Кейде сөз түсіп қалса да, мағынасы өзгермейді. Мысалы, «Ақыл — жастан, асыл — тастан» тіркесінде түсіп қалған сөздер ойды әлсіретпейді.
Саздылық және сөз таңдау
Мысалы, «Ер дәулеті — еңбек» деген нақылда негізгі түйін — бүкіл игіліктің көзі еңбек екені. Бұл жерде «дәулет» сөзінің орны ерекше: оны «ырыс», «байлық», «молшылық» сөздерімен ауыстырса, мақалдың поэтикалық бітімі мен әуезі көмескіленеді.
Бейнелілік
Мақал-мәтелдер адамды бейнелі ойға жетелейді: «Түсіне қарасаң — күндей, ішіне қарасаң — түндей» деген тіркес сырттай жайдары көрінген адамның ішкі ниеті бөтен болуы мүмкін екенін әсерлі суреттейді.
Мақал мен мәтелдің айырмасы
Мақал мен мәтел қосарланып айтылғанымен, ойды түйіндеу тәсілі жағынан өзгеше. Мақалда ой тиянақты, көбіне тұжырым анық болады. Мысалы, «Тоқпағы күшті болса, киіз қазық жерге кірер» — тиянақты түйін береді. Ал мәтелде тұспал басым: «Әлін білмеген — әлек», «Көппен көрген — ұлы той».
Дегенмен екеуі де ғасырлар бойы жинақталған даналықтың мәйегі болғандықтан, егіз ұғымдай қатар аталады.
Қорытынды: мақал — сөздің атасы
Мақал да, мәтел де — сөз асылы, сап алтыны. Олар нақыл сөз ретінде қызмет етіп, өмірдің сан алуан құбылысына баға беретін үлкен түйін жасайды. Халықтың ғасырлар бойы қорытылған тәжірибесі осы шағын, бірақ салмақты үлгілерде сақталған.
Сөз қолданысы айтуға жеңіл, ойы өткір мақал-мәтелдер халқымыздың ой шеберлігін, бай тілін танытады. Аз сөзбен көп мағына сыйдыру — ұлттық руханияттың айқын белгісі, ортақ мақтаныш.
Парыз
Сондықтан ата-бабаларымыздың асыл қазынасы — мақал-мәтелдерді көздің қарашығындай сақтап, қадірлеу әрқайсымыздың басты міндетіміз.
Негізгі ойлар
- Мақал-мәтел — даналық ойдың шежіресі.
- Тақырыбы — ел, жер, еңбек, өнер-білім, адамгершілік.
- Көркемдігі — ықшамдық, дәлдік, ырғақ, бейнелілік.
Ескерту: Мәтін редакторлық өңдеуден өтті (емле, тыныс белгілері, сөйлем құрылысы реттелді), бастапқы ой мен мазмұн сақталды.