Баласы әкесінің мазасын алып болмаған соң, әкесі
Ерте заманда бір дәулетті бай өмір сүріпті. Бірақ байдың екі көзі де соқыр екен. Жалғыз ұлы жас болыпты.
Бір күні өзге байлардың балалары сауда жасап, мал айдап, дүниелік әкелу үшін шаһарға аттануға қам жасапты. Мұны естіген соқыр шал ауыр күрсінеді.
Сонда баласы: «Әке, неге күрсіндіңіз?» — деп сұрайды.
Әкесі: «Жастығың есіме түсіп отыр. Сен ересек болсаң, осы балалармен бірге барып келер едің» — дейді.
Баласы сөзін аяқтатпай: «Мен барамын. Мал бөліп беріңіз» — деп қояды.
Әкенің шарты: жолдасты қалай тану керек
Ақыры әкесі келісіп: «Барсаң бар, балам. Бірақ өзіңе лайық жолдас тап. Ақысын төлерміз» — дейді.
Сосын баласына бір сынақ айтады: жолдасыңды үйге ертіп келе жатқанда, ауылға жақындағанда оны алға жібер. Өзің малды қайырып келемін де.
Егер ол адам саған қарамай, үйіңе тікелей кіріп кетсе — ондай жан сенің шын жолдасың бола алмайды.
Алғашқы жолдас: сынақтан өте алмады
Бала атқа мініп, жолдас іздеп шығады. Жол үстінде бір адамға кездесіп, келісіп, үйіне ертіп келеді. Малдың шетіне жеткенде бала әкесінің сөзін есіне алып: «Қария, сіз жүре беріңіз. Үй анау. Мен мына малды қайырып барайын» — дейді.
Әлгі адам бір сәт те кідірмей, тура үйге тартып кетеді. Ертеңіне бала оның ақысын төлеп, шығарып салады.
Жол үстіндегі қайырым: жесір әйел мен кебін дауы
Бала қайтадан жолға шығады. Келе жатса, қолында сәбиі бар жас әйел жылап келеді. Артынан иығына кетпен асынған бір сарт еріп алыпты.
Бала: «Не болды? Неге жылап келесіз?» — деп сұрайды.
Әйел: «Күйеуім қайтыс болды. Жерлеуге кебін таппай, мына сарттан қарызға алдым. Енді ақшасын қайтара алмай отырмын. Ол кебінді қайтарып алмақ болып мені ертіп келеді» — дейді.
Бала сартқа: «Кебінің қанша тұрады?» — дейді. Сарт: «Жиырма бес ділдә» — деп жауап береді.
Сонда бала өз жанынан елу ділдә беріп, сартты разы қылып кері қайтарады. Әйел алғысын айтып, аман қайтады.
Бала жолдас іздеуді жалғастыра береді.
Ақ боз ат мінген жігіт: нағыз жолдас табылды
Бала бір шаһарға келіп, бір көшені бойлап келе жатса, алдынан ақ боз ат мінген жігіт көлденең өтіп бара жатады. Бала сәлем беріп, әңгімеге тартып, жолдас болуға үгіттейді.
Әлгі жігіт алғашында көпке дейін көнбейді. Бірақ балаға жаны ашып: «Қабырғаң қатпаған жас баласың екен, жарайды, жолдасың болайын» — дейді.
Олар ауылға жақындағанда бала баяғы сынақты жасайды: «Ағай, сіз жүре беріңіз. Үй анау. Мен малды қайырып барайын» — дейді.
Жігіт болса: «Жоқ, сен үйіңе барып тынық. Малды мен қайырып барайын» — деп, баланы үйіне жібереді. Осылайша бала сенімді жолдас тапқан екен.
Соқыр әкенің өсиеті: үш қонысқа тоқтамаңдар
Келесі күні әкесі мал бөліп, баласын жолдасымен бірге өзге бай балаларына қосып, шаһарға аттандырады. Шал кемпіріне жетелетіп тұрып, арттарынан айқайлап тапсырма береді:
Үш жердің аты
- Сарыөзек — суы мол, шөбі шалғын. Қонбаңдар.
- Ақмола — жайлы көрінеді. Қонбаңдар.
- Қызылжар — суы мол, шөбі шалғын. Қонбаңдар.
Бірақ өзге бай балалары: «Алпыстағы атаңнан ақыл сұрама» — деп, шалдың сөзін менсінбей кете береді.
Түнгі қауіп: үш қоныстағы жалмауыздар
Сарыөзек
Күн бата Сарыөзекке жетіп, бәрі қонуға бекінеді. Баланың жолдасы қонбайық десе де, басқалары көнбейді. Түнде бай балалары ұйқыға кетеді, ал жолдасы аттың қалқасында тұрып күзетеді.
Сол кезде елден ерген сары қаншық шаңқылдап үреді. Жолдас жан-жануар тілін білетін екен: иттің үруі «байқа, ақ боз аттың тасасында күзет тұр» деген хабар болады.
Жігіт итті өлтіріп, миын қағазға орап қалтасына салады да, басқа аттың қалқасына барып тұрады. Біраздан соң біреу келіп, аттың белін сипап өте бергенде, жігіт оның басын қағып түсіреді. Сөйтсе, ол жалғыз көзді жалмауыз екен. Жігіт жалмауыздың көзін ойып алып, қалтасына салып, денесін суға ағызып жібереді.
Жалмауыздың келген ізімен барса, жер астында үйі бар болып шығады. Үйі алтын ділдәға толы екен. Жігіт оны көріп, есігін жауып, белгі қойып, орнына қайтып келеді.
Ақмола
Ертеңінде балалар тағы да күлкіге басып, шалдың өсиетін мазақтайды. Күн бата Ақмолаға жеткенде де қонбаймыз дегенге көнбей, қайтадан түнейді. Тағы да жолдас күзетке тұрады.
Таң алдында тағы бір жалмауыз келеді. Жолдас оны да жеңіп, келген жағын шолса, оның да үйі алтын ділдәға толы екен. Оны да белгілеп кетеді.
Қызылжар
Күн бата Қызылжарға жетіп, тағы да қонады. Жолдас тағы күзетеді. Түн ортасында қызыл жар жақтан от жылтырайды. Сол отқа жақындаса, күбірлескен дауыс естіледі: бұл жеті басты жалмауыз екен.
Жігіт оны да жайратып, қызыл жарға қарай ұмтылады. Ол жерде үлкен үңгір бар екен. Үңгір ішінде ат басындай алтын жарқырап тұр. Жан-жағын қараса, бір дәу ұйықтап жатыр — оны өлтіреді.
Үңгірде ай мен күндей сұлу қыз жатыр екен: жалмауыздар оны сиқырмен өлтіріп қойыпты. Жігіт бәрін кейін алып қайтуға ыңғайлап, орнына қайтады.
Ем, олжа және тірілту
Саудаларын бітіріп, елге қайтқанда олар жолай бір ауылдағы жиын-топты көреді. Жолдас балаға: «Сен жүре бер. Мені Қызылжардан тос. Басқалары күтіп тұрмаса, өзің қалып қой» — дейді.
Жігіт жиынға келсе, бір байдың қызы сары қотыр болып ауырып жатыр екен. «Кім жазса, соған қызымды берем» деп жар салыпты.
Жігіт: «Мен жазамын» — дейді. Бай: «Жазсаң, қызымды еншісімен қоса берем» — деп келіседі.
Жігіт қалтасындағы иттің миын пайдаланып, қызды емдеп жібереді — қыз әп-сәтте сауығып кетеді.
Сосын қызға: «Әкеңнен еншіге он екі түйе қомдат» — дейді. Бай он екі түйені қомдап береді. Жігіт қызды алып, түйелерді жетектеп, Қызылжарда күтіп тұрған жолдасын қуып жетеді.
Екеуі Қызылжардағы байлықты үш түйеге артып алады да, үңгірдегі сұлу қызды тірілтіп алады. Ақмолаға барып ондағы дүниені де үш түйеге артып, Сарыөзекке соғып ондағысын да үш түйеге тиеп, елге қарай беттейді.
Сүйінші және керемет ем
Елге таяғанда жолдас: «Енді өздерің бара беріңдер. Мен байға сүйінші сұрайын» — деп озып кетеді.
Байға келіп: «Балаңыз мол табыспен келеді, екі әйелі бар» — дейді.
Бай: «Арманым жоқ, жалғыз арманым — екі көзім» — деп күрсінеді.
Сонда жігіт: «Екі көзіңізді мен жазамын» — деп, қалтасындағы жалмауыздың көзін алып, байдың көзіне тигізіп жібереді. Сол сәтте шалдың көзі шырадай жанып ашылып кетеді.
Бай қуанып: «Балам келсін. Үш күн, үш түн той жасаймын. Содан кейін қалған мал-дүниенің бәрі сенікі» — дейді.
Шындықтың ашылуы: жолдас кім еді?
Бала келіп, үш күн, үш түн той жасалады. Төртінші күні бай, әйелі, баласы және екі келіні — бесеуі қол ұстасып сыртқа шығып: «Қалған мал-дүние сенікі» — деп жолдасқа ұсынады.
Жігіт көптің алдында: «Рақмет. Бірақ маған ештеңе керек емес» — дейді.
Сосын сырын ашады: «Сенің балаң жолдас іздеп жүріп жесір әйел мен сартқа кезікті, әйелді құтқарды. Ол әйелдің өлген күйеуі — мен едім. Мен қыдыр болып жолықтым» — дейді де, көкке көтеріліп, ғайып болады.
Осылайша баяғы соқыр бай да, отбасы да бейнеттен құтылып, берекелі, жақсы тұрмыста ғұмыр кешіп қалыпты.