Бұрым хан

Бұрым хан сарай қызметшілерінен қайта-қайта сұрайды: «Бай-Соғды хакім қайда? Хантығайдың аққуы қайда?» Хан үшін ол — елдің мақтанышы ғана емес, өз жүрегінің жұбанышы, ар-ожданын айқындайтын нұр еді.

Алайда салтанатты шатырда отырған мырзалар мен бектер, шейхтар мен князьдер үнсіз қалады. Олар ханның ашуын қоздырмау үшін шындықты жасырады; бірақ дәл сол үнсіздік ханның күдігін күшейтеді.

Хан бұйрық береді. Бай-Соғды келеді. Жет сұлу перденің ар жағынан алтын арфамен баяу ойнап, хакімнің ең әсем әнін әуелетеді. Ән адамдардың жүзін жылытады, хан да жымиып қалады. Бірақ ән иесінің өзі көзін төмен салып, кірпігіне жас іледі.

«Бұрым хан, мен бәріне ризамын. Дәулетім жеткілікті. Бірақ өтінішім бар: Жет сұлу бұдан былай менің әндерімді айтпасын… Менің кезқұйрығым басымды айналып ұшып жүр. Оның қанатының суылын сеземін».

Бай-Соғды ажалдан қорықпайтынын айтады — ұзақ өмірден қорқатынын жеткізеді. Себебі әндері адамдарға жалған қуаныш ұсынғандай көрінеді: өмірдің өзі — қас-қағым көлеңке, ал қайғы мен жоқшылық теңізінде ол «тәтті у» таратқанын сезеді.

Ол ғылымға ден қойған сайын өз өнеріне күмәнданады. Ханнан босатуды, өзге елдерге барып шындықты іздеуді сұрайды. Бұрым хан, қимастығына қарамастан, келіседі: «Бар. Тек қайтып орал».

Бай-Соғды жолға тез жиналады: үш түйеге керек-жарақ артып, он қызметшісін ертіп, көрші Шұбарайғыр хандығындағы Тұзақ хакімді іздейді. Бірақ шекарада күзетшілер керуенді тоқтатып, түйелерін тартып алып, оны тұтқын деп жариялайды. Хан Майшық кім екенін білген соң, сый ұсынып босатады: «Әнің қайда барсаң да жол ашады».

Дала қарақшылары да керуенді қоршайды. Бірақ «Хантығайдың аққуы» екенін естігенде қолдарын түсіріп, түйелерін қайта артқызып, қызметшілерін босатады. Өздері ұялып: «Ақ қанатыңнан бір тал қауырсын жұлуға да дәтіміз бармайды» дейді.

Сол сәтте қарақшылардың бірі әлгі әйгілі әнді ыңылдап айтып қояды. Бұл Бай-Соғдыға ауыр тиеді: ол қайда барса да соңынан қалмайтын көлеңке сияқты — өзі «ақымақ болған шағының» куәсіндей көрінеді.

Тұзақ хакім: «Даналықты түйемен тасымайды»

Таудағы үңгірде жалғыз тұратын Тұзақ хакім Бай-Соғдыны суық қарсы алады: «Даналыққа сәнді киім де қажет емес». Екі күндік әңгімеден соң ол басты түйінді айтады: Бай-Соғды бақытты сырттан іздеген.

Бай-Соғды мүлкін қызметшілеріне таратып, оларды үйіне қайтарады. Бірақ Тұзақ тоқтатпайды: Шибэ хандығына бар дейді — онда «хакімдердің хакімі» Ұрымшы-Олой тұрады.

Ұрымшы-Олой: нәпсі, тағам және еңбек

Бай-Соғды Ұрымшы-Олойға жеткенше үш ай жаяу жүреді. Жолда ауырлықтан арылғанын бақыт көреді. Ал Ұрымшы-Олой оны қатқыл сөзбен қарсы алып, нәпсінің бір тамыры — тамақта екенін айтады: етке, тәттіге, шарапқа әуестік құмарлықты күшейтеді.

«Өне бойды еңбекпен қажытып, ораза ұстап, ой елегінен өткізіп пайымдау қажет. Сонда ғана шындыққа жақындайсың».

Әйел сұлулығына елтігенін мойындаған Бай-Соғды Ұрымшы-Олойдың сөзінен есеңгірейді. Ол тағы бір бағыт береді: Қатын хандығына бар, үлкен өзен жағасында Ерқұзұл бар дейді. Бұл жолы Бай-Соғды жылап жібереді: айтылған ақиқат жүрегінің түбін тіліп өткен еді.

Сол түні ол соңғы жүгін — қоржын-азығын — шыңырауға лақтырып, жалаңаяқ, таяғына сүйеніп, алға қарай кетеді.

Ұрымшы-Олойдан Ерқұзұлға дейін Бай-Соғды үш жыл жүреді. Киімі тозады, денесі жүдейді, аяқтары жараға толады. Ол жеміс, тамыр, шөппен күнелтіп, бұрынғы тәтті дәмдердің бәрін ұмытады. Жападан жалғыз орманда талай рет ауырып, өлімін күткендей күй кешеді.

Бірақ көктемде үлкен Чече көлінің мөлдір жағасын көргенде, қуаныштан жылайды: бұл — көз жеткендегі ең сұлу мекен секілді. Ерқұзұл оны мейіріммен қарсы алады: тамақ, су, киім ұсынып, жарасын жууға жәрдемдеседі.

Ерқұзұлдың сұрағы: «Көлді неге ішіп тауыса алмадың?»

Бай-Соғды көлден шөлін қандырғанда, Ерқұзұл тосын сұрақ қояды: шөл қысса да көлді ішіп тауыса алмағаның қалай? Сосын жас бұтақты жұлып жеп тұрған ешкіні көрсетіп, тағы бір мысал айтады: егер ешкі күнде ең жас бұтақтарды жұла берсе, ағаш өсер ме?

Үш күн өткен соң, төртінші күні Ерқұзұл түйінін айтады: Бай-Соғдының сапарының түп себептері — тәкаппарлық пен өзін өзгеден биік көргісі келген менмендік. «Әлем күңгірт тартқандай көрінгені — өз жанарың күңгірттенгені» дейді.

«Бақыт бір күнде, ал өмір шындығы — өз арымызда. Өмір соншалықты қарапайым: оның мәні не ішіп, қандай киім киетініңде емес».

Бай-Соғды ең соңғы қорқынышын айтады: ажалдың алдында өмір түк емес екенін біле тұра, қалай тыныш ұйықтаймын? Ерқұзұл күледі де, қарапайым жауап береді: ажал — тек өзің жайлы ғана ойлағанда бар; өзгені ойлағанда ол жоқ. Піскен жемістің жерге түсуі — өлім бе? Бұл — табиғи заң.

Осы сөздерден соң Бай-Соғдының көңілі жадырап, жүрегі кеңейеді. Қорқыныштың түбі — кәрілік емес, өзімшілдікке байланып қалған сана екенін ұғады.

Он жылдан соң Хантығайдың аққуы еліне қайтып оралады. Көп ұзамай хандыққа көктемгі құстардай жаңа әндер тарай бастайды. Бұл жолғы әндер — даңқ пен елтіген сезім туралы емес, еңбек адамының бақыты, бірін-бірі сүйген жандардың таза махаббаты, қарапайым өмірдің қуанышы туралы еді.

Сөйтіп, Бай-Соғдының өнері бұрынғыдай адамды алдамшы елеске емес, өмірдің өзіне — күнделікті мейірім мен адал еңбекке — жақындатады. Оның әні енді шындықпен тыныстайды.