Менің алтын балам
Шіркеудегі жарық және ананың тілегі
Барабаншының әйелі шіркеуде болып, әр түрлі суреттер мен ағаштан жасалған бұйымдармен безендірілген жаңа алтарьға ұзақ қарап тұрды. Бәрі көздің жауын алатын: айнала зерленген кенептегі бейнелер де, ағаштан жонылып, боялып, алтын жалатқан мүсіндер де шынында да керемет еді. Суреттегі адамдардың шаштары күн сәулесімен шағылысып, алтындай құбылып көрінді.
Ең ғажабы — жарықтың өзі. Қалың жапырақтардың арасынан төгілген батар күннің алқызыл шапағы қандай әсем! Сол сәулеге тура қараудың өзі жанды баурайтын. Әйел қан қызыл болып батып бара жатқан күнге қарап тұрып, көптен күткен нәрестесін ойлады да, іштей бір ғана тілек тіледі: ұлының жүзі нұрлы болсын, тіпті шіркеу қабырғасындағы жарқын бейнелі әулиелердің біріне ұқсаса екен.
Бір тілек — бір бейне
Көптен күткен сәби дүниеге келді. Әкесі баласын жоғары көтеріп көрсеткен сәтте ғана анасы аңғарды: бала шіркеудегі әулиелердің біріне қатты ұқсайтын. Алтын түстес шашы батар күннің алауымен шағылысып, сан құбылып жарқырап тұрды.
«Алтын балам менің, қазынам, күнім!» — деп анасы дауыстап, сап-сары бұйра шашынан қайта-қайта сүйді.
Қалаға тараған үн: барабанның даңғыры
Барабаншының үйі әуенге толды: ән айтылды, қуанышты дауыстар естілді, сауық басталды. Қуаныштан мас болған әке барабанын құлақтың құрышын қандыратындай етіп даңғырлатты. Өрт сөндірушілерге арналған барабан сап-сары еді; ал баланың шашы да сап-сары! Мұны айтып тұрған — баланың анасы емес, барабанның өзі сияқты.
«Трам-там-там!» — деп барабан барынша даңғырлады. Мұны бүкіл қала да қайталады. Баланы шіркеуге апарып шоқындырды. Бәрі бір ауыздан оның атын Петер деп қоюға келісті. Қала тұрғындары мен барабан оны «сап-сары Петер» десе, шешесі «алтын бала» дейтін.
Даңқтың ізі және ұшып келген қарлығаштар
Жол бойындағы ешқашан дегдімейтін сазды құлама қабаққа көп адамның есімі сызып жазылатын. «Даңқ! Бұл құр далбаса емес!» — деген барабаншы сол қабаққа өзінің және ұлының есімін де жазды.
Қарлығаштар ұшып келді. Олар әлемді шарлап жүріп, мәңгілік жартастарға және алыстағы шіркеу қабырғаларына ойылып жазылған, ешкім оқи алмайтын тым көне таңбаларды көрген еді. Бірақ бұл құлама қабақтың жұмсақ жеріне сызып жазылған есімдерді жауын-шашын біртіндеп өшірді. Көп ұзамай барабаншы мен оның ұлы Петердің аты да жоғалды.
«Петерімнің есімі бір жарым жыл бойы өшпеді ғой», — деп әкесі қуанды. Ал барабан іштей «ақымақ» деп ойлады да, толық айта алмай, тек өз тілімен: «Ақ-ақ-ақ-мақ-мақ-мақ!» — деп даңғырлады.
Сары Петердің өсуі: ән, мінез, мазақ
Сары Петер пысық, әрі көңілді бала болып өсті. Әсіресе оның дауысы керемет еді. Әуен үйренбесе де, ормандағы құстардай ән салатын: дауыстай бастағанда-ақ көмейінен ғажайып саз төгілетін.
«Ол әнші болады, шіркеуде өзі ұқсайтын алтындалған әулиелердің астында тұрып ән салады», — дейтін анасы. Ал қаладағы әзілкештер «сары мысық» деп мұқататын. Көшедегі балалар да оны келемеждеп, шатырға шығып ұйықтасаң, үйдің жоғарғы қабаты күйіп кетеді деп тиісетін.
Петер мұндайға көне қоймайтын. «Барабанның таяқтарының қандай боларын көрсетейін!» — деп, бойы кішкентай болса да, тап беретін. Бір баланы ішінен нұқып жібергенде, әлгісі аяғы аспаннан келіп, құлап түсті. Қалғандары тым-тырақай қашты.
Ұстаз және «алтын саусақтар»
Сарайдағы дүкеншінің баласы — қалалық музыкант — Петерді жақсы көрді. Оны жиі үйіне шақырып, қолына скрипка ұстатып, ойнауды үйретті. Баланың саусақтары шынында да «алтын» еді: ұстазы одан қарапайым барабаншы емес, белгілі музыкант шығарына күмән келтірмеді.
Бірақ Петердің арманы басқа болатын: «Солдат боламын», — дейтін ол. Бала үшін әскери киім киіп, қылыш асынып, «бір-екі, бір-екі» деген бұйрықпен сапта жүруден асқан бақыт жоқтай көрінетін.
Соғысқа аттану: ата-ананың екі түрлі үміті
«Барабанның үнімен жүруді үйренесің! Трам-там-там!» — деді барабан. Әкесі: «Ол генерал болса ғой… ол үшін соғыс болуға тиіс», — деп қиялдады. Ал шешесі: «Құдай сақтасын», — деп үрейленді. Әкесі болса: «Ойлап көрші, соғыстан генерал болып келсе ше!» — деп өз дегенін қайырды.
«Қол-аяғынан айрылып келгенше, алтын балам аман-сау жүре берсін», — деді анасы. Бірақ барабан «Трам-там-там!» деп даңғырлады. Оған қоса өзге барабандар да жер-әлемді жаңғыртып, соғыс басталды. Әскер жорыққа аттанды, олармен бірге сары бас, алтын бала Петер де жолға шықты.
Майдан көрінісі: түтін, граната, қателескен белгі
Шайқас болатын күн жетті. Таң сібірлеп атып келе жатқан, күн салқын еді. Ұрыс қызып, оқ-дәрінің түтіні төңіректі тұманнан да қалың қылды. Ысылдаған сансыз оқ пен гүрсілдеген гранат бас көтертпеді: сәл көтерілсең болды — оқ немесе жарықшақ басқа, қолға, аяққа тиеді.
Сонда да қайсар жауынгерлер алға жылжыды. Әр сәт сайын жараланғандар бордай бозарып құлап жатты. Ал барабаншы бала қорықпады: ысылдаған мың сан оқ оған жоламағандай еді. Ол алдыңғы сапта секіріп, ойнап, ілгері жылжи берді.
Алға ұмтылуға шақыру — барабанның тілімен айтылатын бұйрық. Бірақ кейде ақылға бағынып, сол бұйрықты қайтарып алу керек. Петер түсінбей қалды: демалыс белгісінің орнына «алға» деген белгіні соғып жіберді. Жауынгерлер барабанға бағынып, алға ұмтылды. Бұл шайқас талай өмірді өшірді.
Түс: күміс крест пен періштелік ән
Қанша алыста жүрсе де, майданның қасіреті бейбіт қалаға да жетеді: адамдар ойша-ақ сол сұмдықты сезеді. Барабаншы мен әйелі де жалғыз ұлдарын ойлаудан тынбады.
Бір түні екеуі ұйықтап кетіп, әрқайсысы әр түрлі түс көрді. Барабаншыға соғыс бітіп, жауынгерлер оралып, Петердің кеудесінде күміс крест жарқырап тұрғандай көрінді. Ал анасы түсінде шіркеуге кіріп, ағаштан жонылған және кенепке салынған әулиелерге қарап тұр екен. Солардың арасынан алтын бұйра шашты ұлы — аппақ киіммен — періштелерге тән дауыспен ән шырқап тұр екен. Сосын ол анасына еркелеп бас изеп, әулиелермен бірге аспанға көтеріліп, күнге қарай ұша жөнелгендей болады.
«Менің алтын балам!» — деп шошына оянған анасы еңіреп жылады. «Қай жерде жатыр екен? Бір топ жауынгермен бірге жерленді ме? Мүрдесін ешкім білмей ме?» — деп күңіренді. Сосын ерні дірілдеп, діни әуенді ақырын ыңылдап айтып, қайтадан шаршап ұйықтап кетті.
Кемпірқосақ ұшы: «алтын бала»
Кеш батып, майдан үстіне кемпірқосақ керілді: бір ұшы үлкен орманға, екіншісі терең сазға тірелгендей. Кемпірқосақтың ұшы тірелген жерде алтын қазына жатады дейді жұрт. Иә, дәл сол жерде «алтын-алтын бала» отырғандай еді.
Қайту: амандықтың қуанышы
Соғыс бітті. «Уралап» қайтқан жауынгерлердің алдында полк иті үлкен-үлкен шеңбер жасап жүгіріп келеді. Күндер, апталар өтті. Ақыры Петер де оралды: күнге күйіп, тотығып кетсе де, көзі мен жүзі нұрланып тұрды.
Анасы оны қапсыра құшақтап, ернінен, көзінен, сап-сары шашынан айызы қанбай сүйді. Жалғыз ұлы аман-есен қайтты. Әкесі түсінде көрген күміс крест болмаса да, анасының тілегі орындалды: Петер денесіне сызат түспей оралды. Олар қосылып күліп, қосылып жылап, мәре-сәре болды.
Петер ескі барабанын құшақтап: «Сен әлі осында ма едің, қартым!» — деді. Әкесі барабанды даңғырлатып жіберді. «Төбесі де, жүрегі де өрт-жалын, алтын бала қайтып келді!» — дегендей, барабан да жаңғырды: «Трам-там-там!»
Өнерге өрлеу: даңқ, байлық, шаршамайтын әуен
Қалалық музыкант Петердің өскенін көріп: «Тіпті ол менен де асып кетеді… Менің бүкіл өмір бойы үйренгенімді ол жарты жылдың ішінде меңгеріп шықты», — деді. Петер атақты үйлерге кіріп-шығып жүрді, тіпті бургомистрмен байланысы бар еді. Оның қызы Лотта бикешті фортепьянода ойнауға үйреткен де — Петер.
Петердің ойнауы өзгеше болатын: саусақтарының астынан қағазға түспеген әуендер мамырлап ұшып шығатындай. Ол айлы түнде де, көзге түртсе көргісіз қараңғыда да дамылсыз ойнай беретін. Барабан мен көршілер: «Бұлай сарылып отыра беру мүмкін емес», — дейтін. Бірақ Петер шаршамайтын: қиялға мініп, даңқ тауының ұшар биігіне қарай самғап кете беретін.
Лотта және суық хабар
Бір күні Лотта фортепьяно ойнап отырғанда, оның нәзік саусақтары Петердің жүрек қылын шерткен секілді болды. Петердің жүрегі үлкейіп, кеудесіне сыймай кеткендей сезілді. Ол қыздың қолын ұстап, қадалып сүйді де, жаудыраған үлкен көзіне тік қарады. Сол сәтте не айтылғанын бір Құдай ғана біледі.
Дәл сол мезет бөлмеге бөгде адам — статс-кеңесшінің ұлы — кіріп келді. Оның маңдайы тым кең, жылтыр, тіпті желкесіне дейін маңдай сияқты: бір тал шаш жоқ. Лотта оған елжірей қарап, қуана жымиып тұрды.
Ертесі анасы базардан келіп: «Жаңалықты естідің бе, Петер? Бургомистрдің қызы Лотта кеше кешкілік статс-кеңесшінің ұлымен некелесіпті!» — деді. Петер: «Мүмкін емес!» — деп айқайлап, орнынан атып тұрды да, кенет жүзі қуарып, орындыққа сұлап түсті.
«Ештеңе болған жоқ… мені жалғыз қалдыршы», — деді ол. Көзінен жас парлап ақты. Анасы да қосылып жылады. Ал барабан іштей «осымен ән бітті» деп ойлады, бірақ ән әлі аяқталмаған еді.
Даңқтың дауысы: газет, сарай, патшалар
Көршілер өсек айтты, біреулер қызғанды. Бірақ Петердің даңқы кең жайылды: енді ол патшалар мен императорлардың алдында өнер көрсететін деңгейге жетті. Ұстазы мұны мақтаныш көрді: «Бұл бақыт маған бұйырмаса да, шәкіртіме бұйырды. Ол кәрі ұстазын ұмытпайды», — деді.
Анасы кейде: «Әкесі тірі болса ғой», — деп күрсінді. Әкесі бір кезде Петердің соғыстан күміс крест тағып келгенін түсінде көрген-ді, ал өмірде ондай абырой сирек. Дегенмен, Петердің бүгінгі даңқы — әлгі күміс кресттен де қымбат еді.
«Ол аса даңқты адам!» — деп барабан даңғырлады.
Қайтып келген күн: үй, ескі заттар және соңғы соққы
Бекзададай киінген, патшадай бақытты кейіптегі Петер ақыры барабаншының жұпыны бөлмесіне қайта оралды. Анасы оны құшақтап сүйіп, қуаныштан көзіне жас алды. Петер болса өзіне таныс бұйымдардың бәріне ерекше ілтипатпен қарады: үстінде шай ішетін ыдыс тұрған сандыққа да, гүл салынған құмыраға да, бала күнінде өзі ұйықтайтын ағаш орындыққа да бас шұлғи берді.
Сосын ескі барабанды бөлменің ортасына әкеліп қойды да: «Әкем болса ғой, қазір мұны даңғырлатып қағар еді. Оның орнына қазір мен қағамын!» — деді. Ол барабанды бар күшімен ұрып-ұрып жіберді. Даңғырлаған үннен жер-әлем жаңғырды.
Барабан масайрады. Бірақ әбден ескірген шаранасы алапат соққыға шыдамай жарылып кетті. «Жұдырығы қандай ауыр еді!» — деді барабан. «Осыдан кейін мен оны қалай ұмытармын?»
Алтын бала туралы әңгіме осымен тәмам.