Патшалық Ресейдің ХХ ғасырдың басында Орта Азияның шығыс аудандарын отарлауы өте күшті қарқынмен жүргізілді

Патша өкіметі қоныстанушыларды орналастыру үшін арнайы жер қорын құрып, 1916 жылға дейін қазақтардан 45 млн десятина ең шұрайлы жерді тартып алды. Соның салдарынан жергілікті халық таулы және шөлейт аймақтарға ығыстырылды: бұл өңірлерде су да, мал жаюға лайық шабындық та жеткіліксіз еді.

ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында бұрынғы Түркістан аймағында (Хиуа мен Бұқараны қоспағанда) 941 жаңа қоныстанушы поселкесі пайда болды. Жер үлесінің теңсіздігі айқын еді: Түркістандағы орыс поселкелерінің әр тұрғынына 3,17 десятина егістік жерден келсе, жергілікті тұрғындарға (қазақ, өзбек, қырғыз және т.б.) небәрі 0,21 десятина ғана тиді.

Қазақ жерлерін күшпен тартып алу жергілікті халық пен орыс-украин қоныстанушылары арасындағы қақтығыстарды күшейтті. Жер мәселесіндегі күштеу саясаты шет аймақтарда кеңінен тарады.

1914 жылы Ресей дүниежүзілік соғысқа тартылды. Бірінші дүниежүзілік империалистік соғыс Қазақстанға да аса ауыр зардап әкелді: патша шенеуніктері мен жергілікті әкімдердің, сондай-ақ байлардың зорлығы күшейді. Соғыс қажетіне Қазақстаннан орасан көп жылқы мен ауыл шаруашылығы өнімдері жөнелтілді.

Салық 3–4 есе артты, шаруалардың ірі қара малы мен мал азығын соғыс қажетіне алу үдеді. Мұның бәрі егістік көлемінің қысқаруына және мал басының азаюына соқтырды. Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығындағы күйзеліс Қазақстан экономикасын құлдыратып, қала мен ауылдағы еңбекші бұқараның тұрмысын күрт төмендетті.

Аштық қаупі күшейді, әкімшілік тарапынан алым-салықты зорлап жинау өршіді, ұлттар арасындағы араздықты қоздыру белең алды. Қазақ даласында жалпыұлттық дағдарыс пісіп-жетілді.

Соғыс ауыртпалығы жұмысшылар мен шаруалар қозғалысының күшеюіне түрткі болды. 1915 жылдың маусымында Екібастұз бен Байқоңыр көмір кендерінде, Спасск мыс кенішінде, Орынбор–Ташкент темір жолында жұмысшылар қозғалысы бой көтерді.

Қымбатшылық пен аштыққа қарсы қалалар мен ауылдарда қала кедейлері және майданға кеткен солдаттардың әйелдері ереуілге шықты. 1916 жылдың қаңтарында мұндай толқулар Верный мен Семейде байқалды. Орынбор облысының Ақбұлақ поселкесінде, Жетісу облысы Лепсі уезіндегі бірқатар селоларда кедейлер мен солдат әйелдері саудагерлердің дүкендерін талқандаған оқиғалар болды.

1916 жылғы 25 маусым күні патша өкіметі бұратана халықтарды мемлекеттік қорғаныс жұмыстарына пайдалану туралы ереже қабылдап, жағдайды одан әрі шиеленістірді. Әкімшілік талаптарын орындаудан бас тартқан жұмысшыларды қамауға алу, түрмеге отырғызу немесе айыппұл салу күшейтілді. Азық-түлік бағасы 2–3 есе қымбаттады.

Туу туралы куәліктердің жиі болмауын пайдаланып, болыстық басқармалар мен ауыл старшындары кедей жігіттерді жасына қарамай «қара тізімге» қосты. Ал феодал-билік иелері өз балаларының жасын өзгертіп көрсетіп, әскерге жібермеудің амалын жасады. Мәселен, 60 жастағы кедей шал «30 жаста» деп жазылып, 25–30 жастағы бай баласы «50 жаста» болып көрсетілген жағдайлар кездескен.

Бұл әділетсіздік халықтың ашу-ызасын туғызды: болыстық басқармаларды талқандау, ауыл старшындарын және қатыгез байларды өлтіру, ірі феодалдардың иеліктеріне шабуыл жасау, жер сату құжаттары мен алым-салық қағаздарын жою сияқты әрекеттер кең тарады. Сойыл, кетпен, шалғы, мылтық, қылышпен қаруланған адамдар бай ауылдарын өртеп, малын айдап кетуді жиілетті.

Қазақстандағы қозғалыс көптеген өңірде ұлт-азаттық сипат алды. Ол патша өкіметіне, отаршылдыққа, империалистік соғысқа және жергілікті жердегі патша билігінің тірегі болған феодал-байларға қарсы бағытталды. Қозғалыста еңбекші халық өкілдерінің рөлі айқын көрінді.

1916 жылы қазақ зиялыларының бір бөлігі қарулы көтерілісті қолдамады. Олар қарусыз халықтың мұздай қаруланған армияға қарсы тұра алмайтынын, қырғынға ұшырау қаупі жоғары екенін түсінді. «Қазақ» газеті ашық көтерілістің қауіпті екенін айтып, мобилизацияны кешеуілдету, жеңілдіктер сұрау сияқты жолдарды ұсынғанымен, халық толқынын тоқтату мүмкін болмады.

Кейінгі кезеңдерде кей зерттеушілер Алаш қозғалысына жақын қайраткерлер «патшаны жақтады» немесе «көтерілісті басуға қатысы болды» деген үстірт тұжырымдар айтқан. Алайда көтеріліс басылып, қазақ жігіттері майданның тыл жұмыстарына жіберіле бастағанда, олардың жағдайын жеңілдету, тілмаштық жасау, құқықтық-құжаттық мәселелерін реттеу, аман-есен елге жеткізу үшін Әлихан Бөкейханов бастаған зиялылардың бір бөлігі реквизицияланғандармен бірге майданға аттанды. Мұны сауатсыз, орыс тілін білмейтін көптеген жігіттердің тағдырын ойлаған азаматтық жауапкершілік ретінде бағалауға болады.

Өмір олардың «қырғын қаупі» туралы күдігін де растады: қазақ халқы ауыр қасіретті қайта кешті. Ал 1917 жылғы 27 ақпанда бірнеше айдан кейін патша өкіметі құлады.

1916 жылғы шілде–тамызда көтеріліс бүкіл қазақ даласын қамтыды. Оны басу үшін патша өкіметі жақсы қаруланған әскер бөлімдері мен казак-орыс шоғырларын қамтыған жазалаушы отрядтар жіберді. Сонымен қатар билік «бөліп ал да, билей бер» тактикасын кеңінен қолданды.

Бұл шешім көтерілісшілерден байлар мен жергілікті әкімшіліктің аздаған тобын бөліп алуға, әлеуметтік жікті тереңдетуге қызмет етті.

1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістің ең ірі ошақтарының бірі Жетісу болды. Жағдайдың шиеленісуіне байланысты 1916 жылғы 20 шілдеде генерал Куропаткин Түркістан өлкесінің генерал-губернаторы болып тағайындалды. Ол кезде кең аймақты халық қозғалысының от-жалыны шарпыған еді.

Қазақ және қырғыз еңбекшілерінің бірлескен қимылы патша әкімшілігін алаңдатты. Куропаткин көтерілісшілерді бағындыру үшін байырғы халықтың рулық-тайпалық араздығын пайдалануды бұйырды. Өз кезегінде Жетісу облысының әскери губернаторы М. А. Фольбаум жергілікті казактардан жазалау отрядтарын құру үшін казак станицаларына асығыс түрде винтовка мен патрондар жөнелтті.

Бұған қоса, 12 тамыздағы нұсқау бойынша қоныстанушы ауылдардағы орыс кулактары қаруландырылды. Жазалау отрядтарының жанынан уездік қалаларда әскери-далалық соттар құрылды.

Қысқа мерзім ішінде көтеріліс Шу өзені мен Ыстықкөлге жалғасқан кең аумақты қамтыды. Көтерілісшілер Қастек тауы өңіріне, Үлкен және Кіші Кебен, Асы, Шілік, Сусамыр өзендерінің аңғарларына, Талас өзенінің жоғарғы ағысына топтасты. Олар телеграф желілерін қиратты, пошта станцияларына және болыс ауылдарына шабуыл жасады.