Ақтілек айтсын

Әнші Жәнібек Кәрменов аруағына бағыштаймын. Автор.

Қазыбек көз ілген жоқ.

Көз ілетін де жөні жоқ: белдеудегі бесіктей ырғалған вагонның тар төсегі мен темір доңғалақтың тарсыл-тырсылы бір жақтан, өткен жылы жолыққан Арқа аруы Ақтілекке деген алаң көңіл екінші жақтан мазасын алды.

Түстіктен ащы ішектей шұбатыла шығып, Алматыға асыққан пойызға әнші кеше кешігіп қала жаздаған. Апта бойы алақанына қондырған түстік өңір азаматтары да пойыз орнынан енді қозғала бергенде мінгізіп жіберді.

Купедегі алғашқы жүздесу

Қоңыр былғары қаптағы домбырасын және көк сөмкесін көтеріп купеге кіргенде, еңгезердей қара шал мен қара көзі күлімдеген қараторы бойжеткен оны үнсіз қарсы алды. Шал бәкене бойлы жолаушыға біртүрлі менсінбегендей одырая қарап қойды. Қазыбек те сыр бермеді.

Астыдағы екі орынды бұрын кіріп жайлап алғандарға сыпайы ғана сәлем беріп, сөмкесін жоғарыға қойды да, домбырасын үстіңгі бос орынға ұзынынан тастады. Сол сәтте шалдың қасына келген ауыраяқ, бетіне ноғала түскен жас келіншек — бәлкім, ақсақалдың келіні не қызы — именіңкіреп қалды. Қараторы өңін әлдебір ұяттың табы шалып, нарттай күреңдене түсті.

Көзі күліп, адамды өзіне тартып тұратын келіншекке келген бойда назар салғанына Қазыбек енді ғана қысылды. Тершіген әжімсіз сарғыш жүзінде қызыл рең білінді. Бірақ ол өзін тез билеп алды.

Бұған барлай қарап отырған қара шал: — Қарлығаш, шай әкелесің-ау, — деді елеусіздеу ғана.

Қазыбек келіншектің аты Қарлығаш екенін іштей түйіп, ақсақалдың әлдене айту үшін оны сыртқа шығарып жібергенін де аңғарды. Қарлығаш шығып кеткен соң, шал жымиып: — Балам, Қарлығаш жеңгең болады, — деді.

Сұңғыла әнші ақырын жымиды. Шал да күліп жіберді. Жаңа кіргенде айдын танытқан ақсақалдың өңі бірден жібіп сала берді.

Жөн сұрасып, сөз табысу

Ақсақал сәл-пәл ақталғандай: — Балалар өсіп кетіп, төсек жаңғыртуға тура келді, — деді.

— Жөн, ақсақал! — деді Қазыбек. — Сіздердей адам аз қалды ғой… Заман өзгеріп келеді. Қазақтың бұйдасы өз қолына тиді, болашағы бұлдыр болмас.

Шал шешіле бастады: — Сөзің түзу, өңің жылы ұл екенсің. Қазір есті адам да қалмай барады… Қай ауылдансың? Қазақпыз ғой, жөн білісе отырайық, — деді.

— Нысаптым — Қазыбек, Семей жағынанмын, — деді ол.

Қарт тамағын кенеп алды: — Е-е… Дулат пен Абай туған жерденсің бе, бәсе! Шәкәрім қажыны құдыққа көмген жер де… — деп тағы бір шалып өтті.

Осы кезде ішке Қарлығаш кірді. Қазыбек те қозғалақтап қалды: жолға деп жігіттер салып берген қазы-қарта мен етті, бір құмыра армян коньягін көк сөмкеден шығарып, үстел үстіне қойды да, «менің барым осы» дегендей Қарлығашқа күлімсірей қарады.

Ән басталар алдындағы тыныс

Қазыбек дәлізге шықты. Адам аз екен. Ай толысып, маусым орталап қалса да, темір жол қапталындағы жазық тап-тақыр; көктемде көтерілген көгі де қуаң. Қалтасынан мүйіз шақшасын алып, көкбұйра насыбайды ерін астына лып еткізе тастады. Қуаты күшті насыбай ма, әлде көңілдің күптілігі ме — қарадай құшырланып сала берді.

Қарлығаш дауыстап шайға шақырды. Үні жұмсақ екен. Сол үннен-ақ Ақтілек сап етіп есіне түсті. Тұла бойы шымыр ете қалды. Терезеден ерін астындағы насыбайды шынашағымен атып жіберді — епті қимыл бұрыннан қалыптасқаны көрініп-ақ тұр.

Купеге келіп, қара шалдың қасына жайғасты. Қарлығаш қарсы отырып, кесе ұсынғанда Қазыбек тағы да қысылды: ойына Ақтілек қайта оралды.

Ақсақал қоңыр дауыспен: — Қарлығаш, сен қысылмай отыр. Құдай жолымызды оңғарды екен, қасымызға Қазыбектей қазаққа белгілі ұлды қонсы еткен. Қайта қайныңа көз сала отыр… — деп әзіл-шыны аралас тілек айтты.

— Ой, әкесі-ау, бұл кісідей-ақ болсын! — деді Қарлығаш.

Домбыра үні, қажы әні

Купенің қапырығына қарамастан, екеуі коньяктан ауыз тиді. Көңіл көтеріліп, ой тиянақ тапқандай болды. Артық қарт бір кездері теледидардан қазақ әні туралы хабарды көргенін, Қазыбектің сонда қажының әндерін қалай төгілткенін айтып, ықыласын білдірді.

Қарттың алыстан орағытқан ойын түсінген Қазыбек домбырасын қолына алды. Дауысым еркін шықсын деді ме, терезені барынша төмен түсірді. Сол-ақ екен, күпі киген купенің ішін жел гуілдеп өтіп, қоңыр салқын тынысты ашты. Есікті де жарым-жартылай жапты.

«Ноқталы бас, ағызып жас» деген тұста қара шалдың жанарына жас тығылды. Қарлығаш үнсіз елжіреп отыр. Ал Қазыбек мұның бірін де аңғармады: ақ жейдесінің өңірі ашылып, көзін жұмып, бар дүниені ұмыта үзілдірді.

Әншінің дауысы пышақ кесті тыйылғанда, жартылай жабық есік жайымен сырғып ашылды. Жолсерік екен. Ар жағында тағы бірнеше кісі көз тінтіп тұр. Жолсерік тізерлей отырып: — Ентелемеңдер! Қапырық болып кетеді. Дәлізден тыңдасаңдар да жетеді, — деп жұртты тыйды.

Сосын Қазыбекке: — Аға, Алматыға дейін қасыңызға жан баласын жатқызбаймын. Сіздерді білемін ғой… Шырқай беріңіз! — деді.

Тыныштыққа оралған купе

Қазыбек алқымын ақ орамалмен сүртінді. Купеге жел гуілдеп тұрса да, әлдебір ыстық тәнді тершіте береді. Қажы әуенінің салмағы тар купенің ішін кеулеп, тыңдаушының жанын жұмбақ күйге байырқалатып әкеткендей.

Бір сәт бұйыққан жым-жырттықты домбыраның қаққан шегі бұзды. Қазыбек асықпай тыңқ-тыңқ күйлеп отырды да, қажының тағы бір тымық әуезін қозғады.

Қара шал қара тастай қатып отырса да, сыр берді: бітелген бұлақ көзіндей бұрқ еткен ыстық жас еріксіз саулай жөнелді. Ал Қазыбек көзін жұмған күйі, дауысын бұзбай, дірілсіз билей берді.

Ән саябырлап барып тынды. Тағы да тыныштық орнады.

Әлден уақытта жанарын жас жуған ақсақал орнынан қопарыла көтеріліп: — Қарағым-ай, тіл-көзден аман болғай! — деп қарсы отырған әншіні бауырына басты. Қырықтың қырқасына іліккен Қазыбек қарт құшағына көміліп қалды.

Дәліздегілер де үймелей қалды. Жолсерік: — Ой, аға, еңіреттіңіз ғой! — деп сүйсініп жатыр. Басқалар да дауыстың сыбызғыдай созылатынын, өмірінде әнге айызы қанғаны осы екенін жарыса айтып, дүрлігісті.

Қарлығаштың ілтипаты

Жұрт саябырсыған соң Қарлығаш шәйнекті үстеп, шай демдеп әкелді. Қара шал мен Қазыбек те жайлана отырды. Қажының әнінен кейін көңіл толқығанымен, енді салмақты бір сезім биледі.

Қарлығаш сүт қатып, қою үнді шай құйды. Ол ұрлана қосағына қарап қояды: көзінде шымырлаған мейірім бар. Шал алдында қымсынғаны да шынайы. Кішкентай кесе ұсынғанда Қазыбекке шынашағын жанастырмай-ақ, өте нәзік қимылмен ұстатады. Қимылында әбестік те, жасандылық та жоқ — қордалы ауылдан шыққан нағыз дала қызына тән иманды ибалылық қана.

Ол өмірге өкініш артпады: халқының ақықтай мөлдір, алмастай өткір ықыласына бөленді; өнерін мұрат тұтып, жанын соған жұбат қылып келді. Қарлығаштай асыл жандарды да көрді. Бірақ Ақтілекпен арадағы сағымдай сусыған сезім — таза сезім — көмескі тартып бара жатқандай.

Ұйқысыз түн

Үнсіз шай да ішілді. Әңгіме жалғана қоймады. Қазыбек тамбурға шығып, насыбай атты. Күн ұясына еңкейіп қалған. Ұзын дәліздегі үмітпен қараған жұртқа да назар салмастан келіп жата кетті — Қарлығаш төсегін салып қойыпты.

Купе ішін жел гуілдеп тұрса да, ауа тар сияқты: әлдене басып тұрғандай. Қоңыр кешпен қоңырқай тартқан дала да мұңлы, момақан көрінді. Көзін қанша жұмса да, ұйқы ілінбеді.

Ымырт жабылып, түн түндігі түскенде Қарлығаш ақсақалдың аяғын шылапшынға жуып, екеуі сыбыр-күбір сөйлесіп, жатып қалды. Қазыбек ұйықтаған болып теріс қарап жата берді. Сәл ашық терезеден болат дөңгелектер жүректей дүрсілдеп, кейде танауға көмірдің ысы келіп, мазасын алды.

Арқаға алып кеткен ән

Сәулелі ой мен салбурын сезім әншіні алыс Арқадағы көгілдір көл жағасына бір-ақ шығарып тастады. Аспанда ала бұлт аунайды. Көл беті жыбырлайды. Жыландай жер бауырлаған діңді ақ қайыңдар қоршаған тепсеңде алты қанат ақ боз үйлер тігілген. Жаз орталаған жайлы мезгіл.

Қазыбек кең-мол отырған көптің ортасында әнге әуесін созды. Ән көгілдір көлдің үстінде қалықтады. Көл суы да тына қалғандай. Аспандағы ала бұлт та асыға ауып кете алмай, ақ шаңқан киіз үйлердің үстін айналып жүргендей.

Сол сәтте киіз үйдің маңдайшасынан еңкейе кірген ақ келіншек көрінді. Дөңгеленген сары шараны көтерген аққу мойын, ақша жүзді, маңғаз мінезді — Ақтілек. Әншінің де ішіне оқыс шоқ түскендей болды. Жұрт байқамады. Мұны тек Ақтілек пен ақ құба Сабыр ғана сезгендей: олар бір-біріне қарап қойды — екеуі ерлі-зайыпты еді.

Қазыбек өзін ыңғайсыз сезініп, бар ынтасын әнге бұрды. Көз қырын салмастан, бұл жаққа бір төңкерілместен, Ақтілек тостағанды толтыра ұсынып жүрді: қимылы мүлтіксіз, артық-ауыссыз. Сол ұстамдылықтың ар жағында бір аяулы сезім оянып, әншінің жанын тағы да мазалады.

Алдына Арқаның асау қымызы келді. Сабырбек: — Кәке, қымыз алыңыз, сонылап, салқындатып әкелдік. Бұлақтың суы тастай… — деп кеңіте сөйлеп еді, төрдегі үлкендер де ризалықтарын жасырмады: баяғының Біржаны мен Ақаны сендей-ақ болар деп, бата мен мақтауды қатар айтты.

Әңгіме мен әуен, ілтипат пен іштегі діріл — бәрі бір жіпке тізілгендей. Ал пойызда, купеде — Қазыбек үшін — сол жіптің ұшы әлі де шешілмей, түнмен бірге созылып бара жатты…