Әзімбайдың аузынан
Көктемгі Алматы және ішкі тартыс
Алматы көктемінің салқын, бірақ жайлы кеші. Әзімбай тротуар бойымен баяу жүріп, бүгінгі кешін қалай өткізерін ойлап келеді. Сол сәтте биік үйдің жанындағы электр жарығымен қызылды-жасылды құбылып тұрған «Ресторан» деген жазу көзін қарып өтті.
Бұл — Әзімбайдың онша жек көрмейтін орны. Ол майданда жарықшақ тиіп кемтарланған бұжыр алақанымен мұртын сипап, жүрісін баяулатты. Ішкі есеп бірден басталды: кірсе — көңіл көтерер еді; кірсе — ақша жетпей қалуы мүмкін.
Әзімбайдың есебі
- Командировка ақшасы — шектеулі.
- Алда үш-төрт күн: күніне үш мезгіл ас, қонақ үй ақысы.
- Автобуспен Н. ауданындағы үйге жету керек.
«Қой, болмайды», — деп өз-өзін тежегендей болып, ол жүрісін тездетіп өтті. Бірақ бір сәттік әлсіздік қайта оралып, бөтелкелер мен графиндер көзге түскенде жүрек тағы да шым етті.
«Кір» мен «кірме» деген екі ой
Айына да, жылына да бір келгенде, тым құрыса бір рет сыраға тойып қайтпау... Әзімбай қайтадан есепке көшті: кешкі ас бәрібір керек; ендеше екі-үш бөтелке сыра алып, арзандау тамаққа тоқтаса — аса қымбатқа түспес. Оның үстіне музыка тыңдап, уақыт өткізіп қайтар еді.
Ақыры «кір» деген ой жеңді. Бірақ қарсы ой да тыным бермеді: «Кірме! Кірсең, соңы белгілі ғой». Әзімбай өзіне ант бергендей болды: «Бір грамм да татпаймын», — деп, сөйтіп ресторанға кіріп кетті.
Зал, көзқарастар және жалғыз отырған сұлу
Адам расында аз екен. Ортадағы үстелдердің бірсыпырасы бос. Әзімбай кіреберісте бөгеліп, жылтыраған кішкентай қоңыр көзін залдың ішіне жүгіртті: отырғандар да көрінді, әйел де сирек.
Қабырғаға жақын тұрған үстелдердің бірінде аузы-басын бояған, шашын жоғары орап тастаған сұлу сары қыз жалғыз отыр. Бояусыз да көркі бардай. Әзімбайдың кеудесінде өткен күндердің елесі қозғалды: соғыстан кейінгі жылдар, табысты қызмет, гармонь, бойдақ шақтағы өжет мінез...
Өткеннің көлеңкесі
Қазір ол қызмет жоқ. Самайды қырау шалып, әжім түскен. Үйелмелі-сүйелмелі тірлік, әйел-бала. Қазіргі «районо инспекторы» деген аты болғанымен, бұрынғы молшылықтың жанында жүдеу секілді.
Бірақ Әзімбай өзін әлі де сөніп қалған адам санамайды: «Жамбасқа келсе, бір қарманарлық шама бар», — деп, ішінен серпіліп қояды.
Әлгі сары қыздың көзі Әзімбайға қадалып қалғандай: дәл таныған адамдай «неге келмейсің?» дейтін тәрізді. Әзімбай ыңғайсызданып, бірақ бір беймәлім күш аяғын солай жетеледі. Дегенмен «қалтасыз батырлық қайда?» деген ой көңілін қайта суытты.
Таңдау: жақындау ма, әлде тайқып шығу ма?
Ол қыздың тура қасына отыруға батылы бармады. Сары қыздың бер жағындағы үстелге келіп жайғасты. Қарсысында егделеу чечен тамақтанып отыр екен. «Бос па?» — «Бос».
Официантка кешігіп, Әзімбай залды бақылап отырды: бірлі-жарым жас жігіттер осы жаққа көз тастайды. Әзімбайға емес — әлгі жалғыз отырған қызға. Бұл мазасыздықты үдетті.
Сол кезде қыз қозғалып, шынтағын Әзімбайдың шынтағына тигізіп алды. Бұрылып күлімсіреп, кешірім сұрады. Әзімбай жауап қайыруға да үлгермеді: жүрегіне бір ыстық шоқ ыршып түскендей.
Бір ауыз сөздің салмағы
Официантка келгенде Әзімбай салат пен екі бөтелке сыраға тоқтамақ еді. Бірақ «Екіншіге не аласыз?» деген ентелеген сұрақ, қыздың қасында «ұят болмасын» деген қысылу — бәрі қосылып, оның аузынан «қуырдақ» та шығып кетті.
Артынша «Арақ, коньяк алмайсыз ба?» деген сөз қамшы болды ма, өзі де аңғармай «жүз елу грамм арақ» деп жіберді. Сол сәтте-ақ өкініш жанын тырнап өтті: «Қап, көп болып кетті-ау...»
Масаю, батылдық және қызғаныш
Арақтың жартысын бір-ақ ішіп, сыра жұтты. Ашқарынға сап-салқын сусынның денеге жыланша жүгіріп өткені сезілгендей болды. Біраздан соң бой жазылып, көңіл көтерілді. Қарсыдағы чечен кетіп қалғанда, Әзімбай өзін еркінірек сезінді.
Ол сары қызға қарай бұрыла беріп, әдейі сүйкеніп өтті. «Кешіріңіз». Қыздың жауабы қысқа: «Ештеңе емес», — деп тағы күлімсіреді. Сол мезетте залға еңселі үш жігіт кіріп, дәл осы жаққа беттеді. Әзімбайдың ішінде қызғаныш лап ете қалды.
Ол тамағын тастай салып, түрегеліп барып, қызбен бетпе-бет отырды. «Рұқсат па?» — «Пожалуйста». Әлгі үш жігіт Әзімбай тастап кеткен үстелге жайғасты.
Танысу: «Алексей» және «Роза»
Музыка айқайлаған залда сөз ешкімге естілмейді — бұл Әзімбайға тиімді. Ол еңкейіп: «Менің атым Алексей», — деді. Қыз қысқа қайырды: «Роза».
Официантка келіп қалған кезде, құр отыруға болмайтынын ұғып, Әзімбай тағы да тапсырыс берді: бір бөтелке шампан және бір плитка шоколад. Мұның бәрі «сен үшін» екені айтылмаса да түсінікті еді.
Әзімбай шампанды өзі ашты. Тығын тарс етіп, терезеге тиді. Біраз адам жалт қарады — ол соған масаттанды. Екі бокалға құйып, бірін Розаның алдына жылжытты.
Шекарадан өту
Әзімбайдың өзін ұстап қалатын «тежегіш» шегі бар еді. Бірақ сол кеште ол шектен асып кетті. «Қалдырмаңыз!» деген сөзін қайталап, ішімдікті күштей ықпалдай бастады. Ақша жайлы әлгі ішкі дауысты да бір-ақ сілтеді: керек болса қарыз алармын, кейін қайтарармын деген жалған жеңілдік ойы бәрін «шеше» салды.
Құлдырау: көмескіленген кеш
Ол тағы тапсырыс берді. Роза «мас бола бастадым, тамақ жеуім керек» деді. Қуырылған тауық алды. Әзімбай да алды. Зал адамға толып, музыка үдей түсті. Әзімбайдың басы бір салбырап, бір түзеледі. Бір-екі рет қыздың білегінен ұстауға ұмтылғанда, қыз қолын тартып алып: «Тыныш отыр», — деді.
Бұдан кейін Әзімбайдың есінде үзік-үзік қана нәрсе қалды: бірінде официанткаға ақша төлеп тұр, бірдеңесі жетпей қалып, оны Роза төлеп береді. Одан соң рестораннан шығып бара жатқан сәт: Розаның тар көйлекке кептелген жұмыр бөксесі бұлтың-бұлтың етіп, алда кетіп барады. Әзімбай артынан ұмтылып, үстелдердің арасынан өте алмай біреулерді қағып-соғып өткенін ғана біледі.
Одан кейін — тұңғиық тұман.
Ояну: темір құрсаудай бас, суық шындық
Әзімбай оянғанда алғашында қонақүйдемін деп ойлады. Бірақ басы темір шеңбермен құрсауланғандай жарылып барады. Жанына қараса — жалғыз емес. Төсек қатқыл, жастық та, жайма да жоқ. Әр жерде шала шешінген адамдар сұлап жатыр.
Ол қайда екенін бірден таныды: студент кезінде дәл осы үйде бір түнеп еді. Сол екен. Енді ол кезекші милиционердің алдында отыр.
Кезекші милиционердің жауабы
— Айтыңызшы, мен мұнда қалай келдім?
— Сіз келген жоқсыз. Мас болып көшеде қыздарды қуалап, балағаттап жүрген жеріңізден дружинниктер алып келді.
— Түнеп шыққаныңыз үшін төрт сом төлейсіз.
Әзімбай қалтасын ақтармақ болып еді, милиционер тоқтатты: «Әуре болмай-ақ қойыңыз. Бір тиын да ақшаңыз жоқ».
Таңғы қала және «пахмел»
Төрт сомның орнына Әзімбай сағатын қалдырды. Сөйтіп, көшеге шықты. Таңғы уақыт: жұрт әлі сирек. Өзі — түрі түр емес, халі хал емес. Китель мен шалбардың бір қапталы кетпестей болып ластанып қалған.
Кеше не болғанын толық білмейді: қалай, неден, қай жерде — бәрі быт-шыт. Бірақ басын шағып, санасын тіліп өтетін ойлар анық: «Қайда барамын? Ақшаны қайдан табам?»
Кеше ресторанда шалқып отырғанда «талай таныс бардай» көрінген. Енді солардың біреуі шынымен қол ұшын соза ма? Әзімбай не істерін білмей, біраз жерге дейін сенделіп тұрып қалды.
«Ех, тым құрыса пахмел болар ма еді... Онсыз адам қатарына қосыла алмаймын», — деген ой ғана жанын жегідей жейді.