Бүгінгі ұрпаққа Ұлы Отан соғысындағы Кеңес Одағы мен оның халықтарының жеңісінің факторлары туралы айту парыз
Әбишева Гүлзада Алдабергенқызы
Н.Тілендиев атындағы облыстық мектеп-интернатының тарих пәнінің мұғалімі
Жамбыл облысы, Тараз қаласы
Ұлы Жеңіске 70 жыл
Елбасымыздың «Нұрлы жол – болашаққа бастау жол» атты Жолдауында 2015 жыл ұлттық тарихымызды ұлықтау және бүгінгі жетістіктерімізді бағалау тұрғысынан мерейлі белестер жылы ретінде аталды. Сол жылы Қазақ хандығының 550 жылдығы, Қазақстан халқы Ассамблеясы мен Конституциямыздың 20 жылдығы және Ұлы Жеңістің 70 жылдығы ерекше атап өтілді.
Жеңіс күні — адамзат жадындағы ұлы сәт
Ұлы Жеңіске 70 жыл толды. Жеңіс! 1945 жылдың 9 мамыры күні дәл осы қуанышты хабарды естіген сәтте бүкіл әлем толқыды. Жер жүзі халықтарының жүректері қуаныштан лүпіл қақты.
Кеңес Одағының тұрғындары бес жылға созылған сұрапыл соғыста — 1418 күн мен түн бойы — бар жігерімен Жеңіске ұмтылды. Миллиондаған адам қаза тапты, миллиондағаны мүгедек болып қалды, миллиондағаны туған жерінен босып кетті. Бірақ Берлиндегі рейхстаг үстінде Жеңіс туы желбіреп көтерілді.
Бұл Жеңісте Қазақстаннан шыққан қаһарман жауынгерлердің де қанымен, жанымен келген зор үлес бар. Біз Жеңіс күнін жақындатқан, қаратүнек фашизмге қарсы жан аямай күрескен әрбір жауынгерге қарыздармыз.
Ұлы Отан соғысы және Ұлы Жеңіс
«Ұлы Отан соғысы» және «Ұлы Жеңіс» — бірін-бірі толықтыратын ұғымдар. Ұлы Жеңіс — халқымыздың орасан құрбандықтарымен келген, қасіретті арифметикасы бар тарихи шындық. Соғыс салған зардап әлі күнге дейін толық жойылып біткен жоқ.
Отан үшін қан кешкен әрбір қадам, жеңісті жақындатқан әрбір күн ұмытылмайды. Ерлік шежіресі — ұрпаққа ұлағат, ертеңгі күнге үлгі болатын сабақ.
Тарихи бағалау: уақыттың сыны, қағиданың тұрақтылығы
Соғысты және оның қорытындыларын бағалауда әр ұрпақтың өз көзқарасы болуы мүмкін. Уақыт тарихи-саяси оқиғаларды бағалауға, саралауға өз таңбасын салуы — табиғи құбылыс. Алайда түбегейлі, принципті мәселелер өзгермеуі керек.
Көлемі, қаталдығы, адам және материалдық шығыны жағынан Екінші дүниежүзілік соғыс адамзат тарихындағы ең жойқын соғыс болды. Ол дүние жүзі халықтарының бестен төртіне әсер етті. Соғыс қимылдары 40 мемлекеттің аумағында жүрді. Соңғы деректер бойынша, бұл алапатта 60 миллионға жуық адам қаза тапты. Кеңес Одағының адам шығыны ресми түрде 27 миллион деп есептеледі.
Қазақстанның Ұлы Жеңіске қосқан үлесі
Бүгінгі ұрпаққа Ұлы Отан соғысындағы жеңістің факторлары туралы айту — парыз. Қазақстанның Ұлы Жеңіске қосқан үлесі айрықша болды. Қаһарлы жылдары республикамыз халқы тас-түйіндей бекінді.
Жұмылдыру деңгейі
Қазақстан халқының соғыс қажетіне жұмылдырылуы 24%-ға жетті. Ал екі майданда қатар соғысқан Германияда бұл көрсеткіш 12% болды. Бұл дерек тылға түскен ауыртпалықтың салмағын айқын көрсетеді.
Еңбек майданының тірегі
Салмақ әйелдер мен жасөспірімдерге түсті: өнеркәсіпте еңбек еткендердің шамамен 50%-ы, жеңіл және тамақ өнеркәсібінде 85–90%-ы, ауыл шаруашылығында 80%-дан астамы әйелдер болды. Жастар 35–40% үлес қосты.
Өндіріс, эвакуация және қамқорлық
Осындай жұмысшылар құрамымен Қазақстан соғыс жылдары КСРО-да өндірілген молибденнің 60%-ын, металдық висмуттың 65%-ын, полиметалл рудаларының 79%-ын, мыстың 35%-ын, қорғасынның 83%-ын берді. Батыс аудандардан көшірілген 220 кәсіпорынды қабылдап, қысқа мерзімде іске қосты.
Өз халқының әлеуметтік-тұрмыстық жағдайы төмен бола тұра, республика орталыққа 4 829 мың тонна астық, 600 мың тонна ет тапсырды. Малшылар Қызыл Армияға 110 мың ат берді — бұл 10 атты әскер дивизиясын құруға жетті.
Соғыс өрті шарпыған аймақтардан эвакуацияланған жүздеген мың адамды, кейін саяси қуғын-сүргінге ұшырап, депортацияланған шамамен 1 миллионға жуық түрлі этнос өкілдерін қабылдады. Бұл әлеуметтік ахуалды күрделендіргенімен, халқымыз ерекше төзімділік танытып, тағдыр айдап келген жандарға қол ұшын созды.
Ерлік шежіресі: майдандағы қаһармандар
Ұлы Отан соғысы жылдарындағы ерлігі үшін 500 қазақстандыққа Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Соңғы мәліметтер бойынша, бұрынғы Кеңес Одағының 27 миллионға жуық адамын жалмаған сұрапыл соғыста Қазақстаннан 1 миллион 600 мыңдай жауынгер жауға қарсы жан аямай шайқасты.
Қазақ ұлтының Батырлары туралы нақтылау
Одақ бойынша 12 мыңнан астам жауынгер, командир, қолбасшы, партизан және қарапайым халық өкіліне ең жоғары атақ — Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Солардың ішінде қазақ ұлтының 103 азаматы осы атаққа ие болғаны айтылады. Бұрын кей деректерде бұл сан 97 немесе 98 болып көрсетіліп келген.
Қазақстанда құрылған әскери құрамалар
1941 жылғы Мемлекеттік Қорғаныс комитетінің қаулысымен Қазақстан және Орта Азия мен Кавказ республикаларында ұлттық әскери құрамалар жасақтала бастады. Сол жылы қазақ жерінде жеті атқыштар дивизиясы, үш атты әскер дивизиясы және үш атқыштар бригадасы құрылды.
Панфиловшылардың ерлігі
Қазақстанда жасақталған 316-атқыштар дивизиясының (командирі генерал-майор И.В. Панфилов) бөлімшелері 1941 жылғы 16 қарашада Мәскеуге ұмтылған неміс басқыншыларының тегеурінді шабуылын тоқтатып, жанқиярлық ерліктің жарқын үлгісін көрсетті. Волоколамск тас жолындағы Дубосеково бекетін қорғаған 28 панфиловшы қатарында Н. Есболатов, Ә. Қосаев, А. Қожабергенов, М. Сеңгірбаев сынды қазақ жауынгерлері болды.
Бауыржан Момышұлының сарбаздары
1941 жылғы 18–21 қарашада Мәскеуді қорғау шайқастарында батальон командирі, аға лейтенант Бауыржан Момышұлы басқарған жауынгерлер асқан ерлік көрсетіп, даңққа бөленді.
Жекелеген ерлік оқиғалары мен тарихи белестер
1942 жылы Бородино селосы маңындағы қиян-кескі ұрыста қазақ жауынгері Төлеген Тоқтаров ауыр жараланса да шайқасты тоқтатпай, арыстанша алысып ерлік көрсетті. Оның ерлігін асқақтатқан «Жас қазақ» әні майдан даласына кең тарады.
Сталинград шайқасы 6,5 айға созылды (1942 жылдың шілдесінен 1943 жылдың ақпанына дейін) және соғыстағы бетбұрысты кезеңге айналды.
1943 жылы Невель қаласы үшін ұрыста пулеметші Мәншүк Мәметова ерлікпен қаза тапты. Оған Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.
1944 жылы Кеңес әскерлері 900 күн жау құрсауында қалған Ленинградты азат етті. Сол кезеңде «Ленинградтық өренім» деген жыр жолдап, аштық пен суыққа төзген қала тұрғындарының жігерін жанып, рухын көтерген сөздің де қуаты айрықша болды.
Соғыстан кейінгі буынның миссиясы және майдангерлер өнегесі
Ұлы Жеңіс әкелген құндылықтар туралы айтқанда, ең алдымен сол бір қантөгіс соғыстан аман оралған ағаларымыз бен апаларымыздың соғыстан кейінгі қоғамдық өмірдің әр саласында атқарған адамгершілік, тәрбиелік, отансүйгіштік, жас ұрпаққа қамқорлық, әділеттілік пен тазалықты қорғаған ерекше миссиясын атап өту парыз.
Майдангерлер қай салада да үлгі болды. Олар бүгінгі Тәуелсіз Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық жүйесінің қалыптасуына, еліміздің индустриялы әрі аграрлы мемлекет болып орнығуына, басқару мектебінің шыңдалуына адал еңбегімен үлес қосты.
Ғылым мен руханияттағы «екінші тыл»
Жеңімпаздар миссиясы туралы сөз қозғағанда, ғалымдарымыздың «екінші тылдағы» еңбегін де ұмытпау керек. М. Ғабдуллин, С. Аманжолов, С. Бәйішев, А. Нүсіпбеков, С. Зимонов, А. Абдуллин, Ә. Қайдаров және басқа да зиялылар соғыс кезінде жауынгерлер арасында саяси-тәрбие жұмысын жүргізіп, алдыңғы шепте де аянбай қызмет етті. Соғыстан кейін олар Қазақстанда іргелі ғылымның дамуына жол ашып, Ұлттық академияның академиктері атанды.
Сондай-ақ Бауыржан Момышұлы, Қасым Аманжолов, Жұбан Молдағалиев бастаған ақын-жазушылардың шығармашылық ерлігі — соғыс рухын, қиындыққа сыналған адам қасиетін, азаматтық ардың биігін кейінгі ұрпаққа жеткізген рухани көпір. Әбдіжәміл Нүрпейісов, Әзілхан Нұршайықов, Мұзафар Әлімбаев, Қалмұқан Исабаев сынды қаламгерлердің еңбегі де патриоттық пен әділдіктің жыршысы іспетті.
Жады — ұлттың тірегі
1945 жылдан бері талай оқиға өтті, бірнеше ұрпақ алмасты. Әлемнің саяси картасында Тәуелсіз Қазақстан берік орын тепті. Кеңес жауынгерлерін бір тудың астына топтастырған идеология тарих қойнауына кетті. Соғыстан кейін қалыптасқан халықаралық келісімдер мен әскери-саяси блоктар ыдырады. Бірақ бір ақиқат өзгермейді: Кеңес халқының, соның ішінде қазақстандықтар мен қазақтардың Ұлы Отан соғысындағы ерлігі әлемді таңқалдырып, мойындатты.
Аға ұрпақтың ерлігі мен әскери даңқы жас ұрпаққа азаматтық жауапкершілік сезімін сіңіреді, Отанын қорғауға әзір болу рухын қалыптастырады. Ерлік алдында тағзым ету — тірілерге қажет. Ер есімі — ел есінде. Ешкім де, ештеңе де ұмытылмайды.
Қорытынды ой
Тәуелсіз Қазақстан өз боздақтарын қастерлейді. Біз аталарымызды мақтан тұтамыз, өйткені олар Отан үшін қасық қаны қалғанша күресіп, бізге Жеңіс сыйлады.
Бұл Жеңістің басты себептері — халқымыздың Отанға деген сүйіспеншілігі, қайтпас қайсарлығы, сын сағаттағы отаншылдық қасиеті. Екіншіден, ортақ жауға қарсы күрестегі көп ұлтты халықтардың ынтымағы мен достығы еді: барлығы бір жеңнен қол, бір жағадан бас шығарды.
«Ел үмітін ер ақтар, ер атағын ел сақтар». Қанша жыл өтсе де, бұл соғыста ерлікпен қаза тапқан әрбір батырдың есімі тарих төрінен орын алады. Ұрпақ Жеңіс алауын сөндірмей, Отан үшін от кешкендерді жүрек түкпірінде мәңгі сақтайды.
Ешкім де, ештеңе де ұмытылмайды.
Ұлы Жеңіс — бірлік пен ерліктің мәңгілік сабағы.