Күйеу қатты ренжіді
Ерте заманда бір бай болыпты. Ол өңірдегі елдің ең байы да, ең ықпалдысы да екен: дүние-мүлік те, мал да есепсіз, бірақ перзент жоқ. Үйде бәйбішесі екеуі ғана өмір сүріпті.
Көп күткен күннің бірінде олар бір ұл көреді. Бай қуанып, маңайдағы елдің бәрін шақырып, ұлан-асыр той жасайды: отыз күн ойын, қырық күн той. Жақын-жуыққа сый-сияпат үлестіріп, елдің көңілін марқайтты.
Жылдар өтіп, бала ер жетеді. Бірақ көп ұзамай бәйбіше дүние салады. Үйдің тірегі азайып, шаруа салмағы әке мен ұлға қалады. Ақыры бай баласын үйлендірмек болып, төңіректен қалыңдық іздейді. Көңілге қонатын ару табылмай, көрші елдің бір байының қызына құда түседі. Жігіт қалыңдығын көріп, риза болып қайтады. Қалың малға жылқыны үйір-үйірімен, қойды қосағымен айдатып жатады.
Қайғы үстіндегі сапар
Күйеудің қалыңдығын алып кететін уақыты жақындағанда, күтпеген ауыр қаза болады: бай дүниеден өтеді. Иесіз қалған үйді қараусыз қалдыруға болмайды. Сондықтан күйеу қалыңдығын алуға қасына бір жігіт ертіп, қайын жұртына аттанады.
«Күйеу келді! Күйеу келді!» — деп жеңгелері мен балдыздары қарсы алады. Күйеу жолдасы жағдайды айтып, көп бөгелуге болмайтынын жеткізеді. Құдалар да қарсы болмай, күйеуді тез аттандыруға қам жасайды.
Қайғыдан жүдеп жүрген жігіт жеңгелерімен, балдыздарымен әзілдесіп, бір серпіліп қалады. Бірақ балдыздары қыспаққа алып, өлең айтқызбақ болады. Туысында өлең айтып көрмеген күйеу жолдасының үйреткенін өгіздің даусындай жуан үнімен даңғырлатып айтқанда, жеңгелері күлкіге қарық болып, оны әбден ұялтып тынады.
Бір пышақтың дауы — бір түннің құпиясы
Ертең «қалыңдық ойнатамыз» деген күні кіші жеңгесі қонаққа шақырады. Күйеу жолдасы, ата-енесі, қалыңдық, балдызы — бәрі отауға жиналады. Ойнап-күліп, арақ-шарап ішкеннен кейін ет келеді.
Қонақтарда пышақ болмай, үйде жалғыз ғана пышақ бар екен. Сол пышақты үлкен үйден әкелуге кіші балдызы кетеді. Ет туралып болып қалады, ал қыз әлі оралмайды. «Келер, артынан ішер» деген бәйбішенің сөзімен, жұрт етке кірісіп кетеді.
Қыздың көргені
Қыз үлкен үйге жүгіріп келсе, іштен біртүрлі дыбыс естіледі. Есіктен кірмей, тың тыңдайды. Айтылған сөздер тіпті қорқынышты екен. Кім екенін білмек болып жабықтан сығалап қараса, үш бөтен адам отыр: бірі төрде, екеуі босаға жақта. Үшеуінің мұрындары сұмдық үлкен, от басында бір-біріне тиіп тұр.
Қыздың жүрегі зырқ етіп, төбесіне шыға жаздайды. Дегенмен өзін ұстап, әңгімесін тыңдайды. Сөздің төркіні — жездесіне жасалатын қастандық екен.
Бірі: «Күйеу қызды алып қайтқанда, жолына жанат ішік болып жатайын. Ол аттан түсіп киеді. Сонда иығынан басып, масыл болып, өлтірейін», — дейді.
Екіншісі: «Күйеу құдалардан озып кеткенде, қарны ашқанда алтын табақтағы ас болып жатайын. Ол сөзсіз жейді. Ішіне кіріп, жабысып, ішін тесіп өлтірейін», — дейді.
Үшіншісі: «Өмірінде мінбеген жорға болып, алтын ер-тоқыммен алдынан тайпалтып өтейін. Күйеу қызығып мінеді. Сонда жапан далаға алып кетіп өлтіремін», — дейді.
Қыз осыны ести сала, әлгі үшеуі көзден ғайып болады. Қыз не көргенін ұға алмай, үрей құшағында қалады. Бірақ бір ой санасынан шықпайды: жездесін қалай да құтқару керек.
Сол сәтте жеңгесі келіп: «Еркем, неғып тұрсың?» — деп дауыстайды. Қыз саспай: «От сөніп қалыпты, үй қараңғы екен, қорқып тұрмын. Пышақсыз қайтып баруға жездемнен ұялып тұрмын», — дейді. Жеңгесі: «Несіне ұяласың? Басқа бір жұмысқа айналып қалдым де», — деп ертіп әкетеді.
Қыз көрген-білгенін ешкімге айтпайды. Той аяқталып, күйеуді жөнелтетін күн де келеді. Құдалар да әзірленеді.
Құтқару жолы: үш қауіп, үш тосқауыл
Анасы қызына: «Шырағым, сен осы үйдің шаруасына ие бола тұр, біз қайтып келгенше. Біз келген соң сен барарсың», — дейді. Қыз іштей налып: «Апа, мен жездеммен бірге барғым келеді. Бірге барып, тәтемнің қасында болайын», — деп өтінеді. Тәтесі де қолдап сұрайды. Анасы қимаса да, келіседі.
Жолға шығарда қыз қойнына ағасының ақ семсерін тығып алады. Жездесімен бірге атқа қонып, ұзақ жолға түседі.
1) Жолдағы жанат ішік
Алдымен олар озып келе жатқанда, жол жиегінде бір жанат ішік жатады. Күйеу қызығып: «Балдыз, менің ішігімді сен ки. Мен мына ішікті киіп алайын», — дейді.
Қыз аттан қарғып түсіп: «Мен әпере қояйын, жездеке!» — деп, ішікке ақ семсерін сілтеп, быт-шытын шығарады да, қайта мініп жүріп кетеді.
Күйеу іштей ашуланады: «Ішікті неге жырттың?» — дейді. Қыз: «Үстіңізде ішік бар. Далада жатқан киімді кию ұят емес пе? Сіз арланбағанмен, мен арландым», — деп жауап береді.
2) Алтын табақтағы ас
Әрі жүріп, күйеудің қарны ашады. Сол кезде тас үстінде алтын табаққа толған тағам тұр екен. Қыз тағы да секіріп түсіп: «Жесеңіз алып берейін», — деп күйеуді түсірмей, әлгі асты төгіп, топыраққа араластырып, аяғымен таптап тастайды.
Күйеу ызаланып: «Бір суға жеткенше тамақ қылатын еді, неге төктің?» — дейді. Қыз: «Даладағы қалдық тамақты жеу сіздей үлкен адамға ұят емес пе, жезде? Қалайша арланбайсыз?» — деп тоқтатады.
3) Алтын ер-тоқымды қара жорға
Ат болдырып, жүріс баяулайды. Дәл сол мезетте қаңтарулы алтын ер-тоқымды қара жорға тайпалтып өте шығады. Күйеу қуанып: «Дыр-р-р, жануар!» — деп дауыстайды. Жорға тұра қалады.
Қыз күйеуден бұрын жетіп, ақ қанжарды көк жоннан сілтеп қалады. Жорға сұлап түседі. Күйеу қатты ренжиді, іштей: «Бұл қыз маған дос емес, қас екен», — деп қалады.
Қыз сабырмен: «Жездеке, ренжімеңіз. Далада біреудің жорғасын ұстап міне салу сіздей бай баласына ұят деп білдім. Ал өлтіргенім — сізді біреу танап аударып алып кетсе, маған одан да ұят көрінді», — дейді.
Екеуі үнсіз тоқтап, соңғы келе жатқандарды күтуге шешеді.
Шындықтың кеш ашылуы
Құдалар келінді әкеліп салып, аз күннен соң өз еліне қайтады. Ал балдыз тәтесін жалғыз қалдырғысы келмей, сол үйде қалады. Бірақ жездесі қыздың жақсылығын түсінбейді: табанын тілгізіп, қойға салып, күң етеді. Қыз қысы-жазы қой соңында жүріп, зармен күн өткізеді. Өткен оқиғаны естіген тәтесі де «дұшпансың» деп, сіңлісіне жаны ашымай, күйеуінің жағына шығады.
Қыз қойда жүріп ұршықпен жіп иіреді. Екі-үш жыл иірген жібін жинап, қалаға қатынайтын бір саудагерге береді де: «Базардан үстіме көйлек әкеліп беріңіз. Сонан соң бір ақ тас, бір көк тас — қасиетті тас керек, соны да әкеп беріңіз», — деп тапсырады.
Саудагер келіп: «Тастар қымбат екен, көйлек алуға пұлың жетпеді», — деп, екі тасты ғана әкеліп береді. Қыз бәріне шыдап жүре береді: талай таяқ жейді, бірақ мойымайды.
Куәлік пен үкім
Бір күні қыз ауыл адамын жинап алады. Ақ серкенің мүйізіне қалада әкелінген екі тасты — ақ тас пен көк тасты — байлап, көптің алдына шығады. Сөйтіп жездесі қайынға барған күні отауда қонақта отырып, үлкен үйге пышаққа барып, дәу үш мұрынды көргенін, олардың айтқан сөзін, жолдағы ішік, тағам, жорға оқиғаларының шын себептерін түгел баяндайды.
«Сөзімнің шындығына мына ақ тас пен көк тас куә. Егер айтқаным рас болса, мына ақ серке қабынан жарылып өлсін», — деп тоқтайды.
Сол сәтте ақ серке қабынан жарылып өледі. Халық шындыққа көз жеткізеді.
Жұртшылық жездесін кінәлап, қызды киіндіріп, сыйлап, айып әперіп ақтайды. Еш кінәсі жоқ, ары таза қыз теңдігін алып, қой бағудан босайды. Ал жездесі көптің алдында кінәсін мойнына алып, балдызын бұдан былай қадірлеп, күтіп-сыйлауға уәде етеді.