Қазақша рефераттар

Айтыс постепенно совершенствовался, развивался

Айтыс — халық ауыз әдебиетінің көрнекті түрі. XIX ғасырда, яғни қазақ музыкасы дін мен әдет-ғұрыптың шектеуінен біртіндеп босап, дербес халықтық шығармашылық ретінде өркендей бастаған тұста айтыс кең қанат жайды. Бұл кезең ұлттың рухани жаңғыруымен сабақтасып, негізгі музыкалық дәстүрлердің — аспаптық өнердің, ән-күйдің және ақындық мектептің — кемелденуіне жол ашты.

Айтыс деген не?

Айтыс — халық арасында ақын деп аталатын екі суырып салма жыршының көпшілік алдында сөз сайысына түсуі. Халық «сөзбен айқасу — бәрінен күшті» деп бекер айтпаған. Айтыс үстінде ақындар кез келген еркін тақырыпты өлеңмен өрнектеп, бір-біріне кезекпен жауап қайтарады.

Негізгі ерекшелік

Айтыс міндетті түрде жиналған халықтың алдында өтеді және көрермен бағасы — басты өлшем.

Импровизация

Ақындар алдын ала дайындықсыз сайысқа кірісіп, жауапты сол сәтте өлеңмен табады.

Орындаушылық мәдениет және сахналық әсер

Айтыс — тапқырлық, терең ой, жылдамдық пен дәлдікті талап ететін өнер. Ақындар өз ойын домбырамен, кейде қобызбен сүйемелдеп, ым-ишараны да әсерлі құрал ретінде қолданады. Жауап тек ұтқыр ғана емес, көбіне қалжың мен әзілді шебер үйлестіре отырып беріледі.

Бұл — таланттың көпшілік алдындағы ашық «сынағы»: өлең бәсекесінде жоғары интеллект пен көркем тілге сүйенген ақын алға шығып, әділқазы — халық — жеңімпазға өз бағасын береді. Жеңіс ақынның ел ішіне кең танылуына жол ашады.

Түп-тамыры және тарихи жалғастық

Айтыстың бастауы тереңде жатыр. Ертеде той-думандарда, салт-дәстүрлік рәсімдерде, әсіресе үйлену тойларында қыз бен жігіттің сөз қағысуы, көпшілік болып айтылатын өлең-әндер айтыс дәстүрінің табиғи арқауына айналды. Уақыт өте келе айтыс жетіліп, күрделеніп, үлкен де, шағын да поэтикалық сайыстардың мәтіндері ауыздан ауызға таралып бізге жетті.

Белгілі айтыскерлер мұрасы

Орынбай, Шөже, Түбек, Жанақ, Біржан, Сара, Әсет, Ырысжан, Сүйімбай және басқа да ақындардың айтыстары халық жадында сақталып, XIX ғасырда қазақ және орыс ғалымдары тарапынан қағазға түсірілді. Көптеген айтыстар тұтас бір көркем шығарма деңгейінде бағаланады.

Тақырыптық ауқымы

Революцияға дейінгі айтыстардың идеялық мазмұны көбіне халық тұрмысына және қоғам өміріндегі өзекті мәселелерге арналды. Ақындардың дүниетанымы мен ұстанымына қарай ой тартысы әртүрлі деңгейде өрбіді.

Көтерілген негізгі тақырыптар

  • Батырлық және ерлік
  • Әлеуметтік теңсіздік
  • Рулық тартыс
  • Отырықшы және көшпенді тіршілік
  • Жеке бастың еркіндігі
  • Әйел теңсіздігі
  • Сауат ашу мен білімнің қажеттілігі

Айтыстың негізгі түрлері

Айтыстың бірнеше түрі бар. Ең кең тарағандары — қайым айтыс және сүре айтыс.

Қайым айтыс

Қайым айтыс — жас, жаңа танылып келе жатқан ақындардың қысқа қайырыммен жауаптасатын суырып салма сайысы. Ол көбіне ойын-сауықта, той-томалақта, мереке кезінде жастар арасында кеңінен айтылады және ең қолжетімді түр саналады.

Сүре айтыс

Сүре айтыс — елге танылған, тәжірибесі мол ақындардың сайысы. Мұндай айтыстың өтетін орны мен қатысушылары алдын ала хабарланып, көпшілік жиналады; тіпті көрші ауылдардан да тыңдарман келеді.

Дәстүрлі құрылымы

  1. 1. Қатысушылардың өзін таныстыруы.
  2. 2. Елін-руын, өнерін мадақтау.
  3. 3. Тақырыптың айқындалып, біртіндеп өрбуі.
  4. 4. Шырқау шек — кульминация.
  5. 5. Қорытынды: жеңімпаздың анықталуы және даңққа бөленуі.

Айтыс — өнерлер тоғысы

Айтыс — поэзия, музыка, драмалық әрекет және орындаушылық шеберліктің күрделі синтезі. Ол қазақтың дәстүрлі мәдениетінде айрықша орын алып, сөз байлығын ғана емес, музыкалық мәдениетті, халық даналығын да айқын көрсетеді.

Орысша қысқаша мазмұны (редакцияланған)

Айтыс как вид устной народной поэзии оформился в XIX веке, когда казахская музыка постепенно освобождалась от сдерживающих рамок религиозных и обрядовых запретов и развивалась как самостоятельное народное творчество. Это время стало духовным ренессансом нации и дало расцвет основным музыкальным традициям — инструментальной, песенной и акынской.

Айтыс — состязание двух поэтов-импровизаторов (акынов), которые ведут песенный диалог на свободную тему перед собравшимся народом. Они вступают в спор без предварительной подготовки и поочередно сочиняют ответы экспромтом, сопровождая исполнение игрой на домбре (иногда кобызе) и выразительными жестами. Победителя определяет народ — как главный судья.

Корни айтыса уходят в древние обрядовые и свадебные традиции, хоровые исполнения и словесные поединки юношей и девушек на праздниках. Многие айтысы сохранились в устной передаче или были записаны в XIX веке исследователями; они представляют собой цельные художественные произведения.

Тематика дореволюционных айтысов охватывала быт народа и острые вопросы общественной жизни: героизм, социальное неравенство, родовую борьбу, противостояние оседлого и кочевого уклада, свободу личности, неравноправие женщин, необходимость образования и другие проблемы.

Наиболее распространенные виды — каим-айтыс (короткие импровизации молодых акынов на праздниках) и суре-айтыс (состязание признанных мастеров, о месте и участниках которого обычно сообщают заранее; оно имеет устоявшуюся структуру и кульминацию). Айтыс представляет собой синтез поэзии, музыки и элементов драматического представления и занимает важное место в традиционной культуре казахов.

Дереккөз (көрсетілген нұсқада): http://www.shygarma112-aytys.html