Хиуаға ығысу
Сырым Датұлы: тұлға, бедел, тарихи орны
Сырым Датұлы (1712—1802) — Ресей патшалығының отарлау саясатына қарсы күрескен Кіші жүз қазақтары көтерілісінің көрнекті басшысы, атақты батыр әрі әйгілі шешен. Ол Кіші жүздің Байұлы тайпасына қарасты Байбақты руынан шыққан.
Асқан ақыл-парасаты мен әділдігі арқасында Сырым өз ортасында ерте танылып, халық арасында Бала би атанған. XVIII ғасырдың соңындағы отарлық езгіге қарсы ұлт-азаттық күрестің ұйымдастырушысы әрі көсемі ретінде тарихта айрықша орын алды.
Беделінің айғағы
- Сырым дүниеден өткенде асында 2000 жылқы, 2500 қой сойылып, 5000 күбі қымыз ішілгені айтылады.
- Бірнеше жүз ақшаңқан киіз үй тігілгені оның дәулетімен қатар, ел ішіндегі зор беделін де көрсетеді.
- Деректерде Сырымның 2000 шаңырақты басқарғаны аталады.
Көтерілістің ауқымы және тірек күштері
Сырым бастаған ұлт-азаттық көтерілісіне Кіші жүздің әртүрлі рулары қатысты. Күресті Сырым батырмен бірге ел ішінде беделі жоғары тұлғалар — Барақ, Тіленші, Оразбай, сондай-ақ Жантөре сұлтан сияқты қайраткерлер де басқарды.
Қозғалысқа Байбақты, Табын, Шекті, Кете және Шеркес рулары кеңінен тартылды. Көтерілістің бастапқы кезеңінде Сырым батырдың 2700 сарбазы, Барақ батырдың 2000, Тіленші батырдың 1500 сарбазы болғаны айтылады.
Қатысушылар географиясы
Қақтығыстар Жайық пен Ембі аралығындағы көшіп-қонып жүрген руларды қамтып, Кіші жүздің батыс өңірлерінде стихиялы түрде де өрістеді. Жайылымдардың тартып алынуы қиян-кескі ұрыстарға ұласқан.
Нұралы ханмен қақтығыстар және билік дағдарысы
1783 жылдың тамызында Жайық казактары Сырымның да, Нұралы ханның да ауылдарына тонау жорықтарын бастады. Нұралы хан Сырымның халық арасындағы ықпалын ескеріп, оны орыс түрмесінен босатып алады. Сырым бостандыққа шыққаннан кейін көтеріліс қарқыны күшейе түсті.
Екі майдандағы күрес
Патша билігіне қарсы бас көтеруден қауіптенген Нұралы хан бірте-бірте Сырымға қарсы шығып, Ресейді көмекке шақырды. Осы кезден бастап Сырым батырға бір мезетте екі қарсыласпен — патша өкіметімен де, хан төңірегіндегі күштермен де күресуге тура келді.
1784 жылы Сырым Сағыз өзені бойында Нұралы ханға шабуыл жасағанда, хан орыс-казак бекіністеріне қашып құтылды. 1785 жылы Сырымның үзеңгілестері шоғырланған аймақтарда, Орал бекінісінің төменгі жағында ірі шайқастар өтті.
1783—1785 жылдары казактар Байбақты, Табын және Тама руларының жайылымдық жерлерін басып алғаннан кейін, қақтығыстар үдей түсті. Қалыптасқан жағдайды пайдаланған патша өкіметі ру старшындарымен тікелей келіссөз жүргізе бастады. Бұл саясаттың астарында қазақ даласындағы хандық билікті әлсірету, ақырында жою ниеті де болды.
1786
3 шілдеде Екатерина II Нұралы ханды қызметінен босатты.
1792
Хандық билік қайта күшейген соң, халықтың жаппай бас көтеру кезеңі басталды.
1797
Кіші жүз ханы Есім көтерілісшілер қолынан қаза тапты; осыдан кейін қозғалыс ішкі қолдаудан айырыла түсті.
1792 жылдан кейін күреске қатысқан көптеген сұлтандар мен билер ары қарай ашық күрес жүргізуден бас тартқан соң, Сырым батыр партизандық соғыс тәсіліне көшті. Ел ішіндегі әлеуметтік шиеленістер де көтерілістің жалғасуына ықпал етті.
1797 жылғы 28 тамызда Сырым Датұлы көтерілісті тоқтату туралы шешім қабылдады. Ол хандық кеңес құрамына енгенімен, сұлтандардың қудалауына ұшырап, Хиуаға өтуге мәжбүр болды.
Қарулы қимылдар: екі кезеңнің сипаты
Бірінші кезең: халық наразылығының қарулы арнаға түсуі
Жасы ұлғайған шағында-ақ Сырым отарлаушылардың озбыр саясатына қарсы шықты. Жерінен айырылып, жайылымсыз қалған, патша әкімшілігінің езіп-жаншуынан және тонауынан титықтаған елдің наразылығына үн қосып, қарулы күрес жолына түсті.
Хаттан үзінді (мәні)
Сырым Орынбор генерал-губернаторы Игельстромға жазған хаттарының бірінде патша билігінің айла-тәсілмен бодандау саясатын ашық сынап, қазаққа да ноғай мен башқұрт сияқты «бұғалық салу» ниеті барын айтады. Бұл оның күреске шығудағы мақсаты — елдің мойнына түсер отарлық бұғауды үзу екенін аңғартады.
1783 жылы Сырым қазақ ауылдарын тонауға келген казак-орыс атаманы Чаганов отрядымен шайқасып, оны ойсырата жеңеді. Атаманды тұтқындап, Хиуаға құлдыққа сатып жібергені патша әкімшілігіне елеулі соққы болды.
Бұған жауап ретінде Оралдағы патша әскері күзде Сырымды ұстайды. Алайда Нұралы хан қыруар мал беріп, оны бірнеше айдан кейін босатып алады.
Екінші кезең: бағыттың өзгеруі және партизандық тәсіл
Түрмеден босағаннан кейін Сырым Табын руының старшыны Тіленші Бөкенбайұлымен бірлесіп, Орал казак-орыс әскерімен күресті жалғастырды. Бірақ бұл жолы Нұралы хан Сырымды қолдамай, керісінше шекаралық әкімшіліктен көтерілісшілерді басу үшін арнайы әскер жіберуді талап етті.
1784 жылдан кейінгі түйін
Осы кезеңнен бастап қозғалыс ішінде жік пайда болып, көтерілістің бір бағыты Әбілқайыр әулетінен шыққан хан мен сұлтандарға қарсы да өрістеді. Кіші жүздің көптеген рулары Нұралыға бағынбай, көтерілісшілер жағына шықты.
1785 жылғы күздегі старшындар жиыны Нұралыны хан деп танудан бас тартты. 1786 жылға қарай қысымға шыдамаған Нұралы шекаралық қамалға қашып, ақырында Екатерина II-нің оны хандықтан түсіру жөніндегі жарлығы шықты.
Нұралының орнына Ералы келгенімен, жағдай тұрақтанбады: халық наразылығы күшейді. Сырым бастаған жасақтар патша қамалдарына шабуылға шыққанымен, шешуші нәтижеге жете алмады. Елек қамалына жасалған сәтсіз шабуылдан кейін Сырым күрес тәсілін өзгертіп, тұтқиылдан соққы беретін партизандық әрекеттерге көшті: шекара бекіністеріне, сұлтандар мен оларды қолдаған ауылдарға кенет шабуыл жасап, тұтқын алды.
Хиуаға ығысу және қаза табуы туралы деректер
1797 жылы көтерілісшілер Ералыдан кейін хан тағына отырған Есімнің ауылына тұтқиылдан шабуыл жасап, ханды өлтірді. Бұл оқиға Сырымға тілектес бірқатар билер мен старшындардың одан ірге ажыратуына себеп болды.
Қуғын және шегініс
Есімнің орнына Айшуақ хан сайланғаннан кейін, ол кек қайтару мақсатында әскер жасақтап, Сырымға қарсы аттанады. Патша экспедициясының да үздіксіз қуғыны күшейген соң, Сырым Хиуа хандығының жеріне өтіп кетуге мәжбүр болды.
Ел арасына атағы кең тараған батырдан қауіптенген Хиуа ханы оны жоюдың амалын қарастырғаны айтылады. Соңында Сырымның уланып өлтірілгені туралы дерек тараған. Бұл жөнінде халық ауызында әртүрлі әңгімелер сақталған.