Елім деп еңіреп өткен есіл елдің сүйегі күні бүгінге дейін Калуга топырағында
Әбілғазизұлы Арынғазы (1785–1833): ел тұтастығы үшін күрескен қайраткер, күй өнерінің іргетасын қалаған тұлға
Әбілғазизұлы Арынғазы (1785–1833) — алмағайып, аласапыран дәуірде өмір сүріп, елдің тұтастығы мен жердің бүтіндігі үшін арыстандай арпалысқан көрнекті мемлекет қайраткері, көреген саясаткер әрі төре күйлерінің негізін салушылардың бірі болған дәулескер күйші-композитор.
Тегі мен тарихи тамыры
Арынғазы қазақ сахарасына әйгілі текті әулеттен шыққан. Шежіре тілімен айтқанда, ол қазақ халқы көтерген Әз Жәнібектің ұлы Жәдік сұлтаннан тарайтын әйгілі Батыр сұлтанның шөбересі. Таралу реті: Батыр сұлтан — Қайып — Әбілғазиз — Арынғазы.
Шежірелік тізбек
- Әз Жәнібек → Жәдік сұлтан
- Жәдік сұлтан әулеті → Батыр сұлтан
- Батыр сұлтан → Қайып → Әбілғазиз → Арынғазы
Билікке келуі және хан көтеру рәсімі
Әкесі Әбілғазиз 1815 жылы дүние салғаннан кейін, Арынғазы хан болып сайланды. Жанкент қаласында Шекті, Шөмекей, Жағалбайлы, Төртқара, Жаппас руларының көсемдері оны ақ киізге отырғызып көтеріп, үстінен алтын-күміс теңге шашқан.
Бұқар әмірі Арынғазының таққа отыруына орай арнайы хандық мөр құйдырып, алтын оқалы шапан мен арғымақ ат тарту етті. Ал Ресей патшалығы, Абылайды, Батырды, Қайыпты хан деп толық мойындамағанындай, Арынғазыны да хан ретінде мойындамай, екіұшты саясат ұстанды.
Негізгі түйін
Арынғазы билігінің легитимдігі дала ішінде кеңінен мойындалса да, сыртқы саяси мүдделер оның хан ретіндегі мәртебесін ресми тануға кедергі келтірді.
Ел ішіндегі тәртіп пен бірлік: «Тыным хан»
Арынғазы хан ел ішінің береке-бірлігіне ерекше мән берді. Ол ел басқаруда ақыл-парасаты кемел ру басыларына сүйеніп, қазылар сотын құру арқылы халықтың жарастықты өмір сүруіне жағдай жасады.
Халық тынышын алған отыз баукеспе барымташыны өлім жазасына кестіруі — оның ел мүддесі үшін қатаң шешім қабылдауға даяр болғанын аңғартады. Арынғазы тұсында руаралық дау-дамай бәсеңдеп, көрші елдермен сауда-саттық жанданды. Осы еңбегі үшін халық оны «Тыным хан» деп атады.
Сыртқы саясат: Ресей мен Хиуа арасындағы тепе-теңдік
Қайраткер, саясаткер ретінде Арынғазы қос бүйірдегі көршілер — Ресей мен Хиуаға қатысты теңгерімді бағыт ұстанып, екеуінің де басқыншылық ниетіне тосқауыл қоюға тырысты. Әсіресе Ресейдің Орта Азия елдерімен арадағы сауда жолдарының қауіпсіздігіне байланысты әрекеттерінде Арынғазы өз тарапынан қатаң жауап қайтарып, кейде қанды қақтығысқа дейін барды.
Ресейдің екіұшты қадамы
Бір жағынан, Ресей өкіметі Арынғазыны Кіші жүздің хандық кеңесінің төрағалығына сайлап, гауһар тас орнатылған алтын медальмен марапаттады және 500 рубль жалақы тағайындады. Екінші жағынан, оның дербес хандық құруға ұмтылысы империялық саясатқа күдік тудырды.
Санкт-Петербург сапары және қайғылы аяқталу
Арынғазы Кіші жүздің ықпалды адамдарымен ақылдаса отырып, дербес хандық құру идеясына ұйытқы бола алды. Алайда оның беделі мен бағыты Ресей билігін алаңдатты. Орынбор әскери губернаторы, генерал-лейтенант П. К. Эссеннің дем беруімен Арынғазы 1821 жылы хандық билікті түбегейлі иемденіп қайту ниетімен Санкт-Петербургке аттанады.
Бірақ Ресей саясаты Арынғазыны «қайта босатпады»: 1823 жылы ол Калугаға жер аударылды. 1833 жылы Шоқан Уәлиханов пен Мұхамбет-Салық Бабажанов еңбектерінде де аталып өтетіндей, белгісіз жағдайда, белгісіз себеппен дүние салды. Елім деп еңіреген ердің сүйегі күні бүгінге дейін Калуга топырағында қалды.
Тұлғалық болмысы: білім, ерлік, өнер
Жомарт табиғат Арынғазының бойына сирек кездесетін қасиеттер дарытқан: сұлу пішін, аттылы-жаяуға бірдей жауынгерлік шалым, құралайды көзге атқан мергендік, найзағайдай шапшаң қылышкерлік. Бұған қоса, Тәңірі оған халқы үшін жанын қиюға даяр асқақ рух, сахара сарбаздарына тән мәрт мінез, жомарт пейіл, сұлулыққа іңкәр нәзік сезім және сол сезімді биік өнер тілімен жеткізе алатын бұла дарын берген.
Сауаты мен беделі
Арабша, шағатайша, орысша сауаты кемел болған. Беліне таққан қылышын сатып алуға Санкт-Петербургтің таңдаулы офицерлері Ресейдің 6 мың рублін ұсынғаны да айтылады.
Отбасы тағдыры
Арынғазы алғаш жар еткен Балым ханым оны іздеп Калугаға барған. Мәдина сұлу Арынғазымен Калуганың өзінде бірге болып, хан қайтқан соң Мәскеуде тұрақтап қалады. Одан туған ұрпақ уақыт өте орыстанып кеткен.
Замандастарының бағасы
Арынғазыны көрген замандастары оның тұлғасына тәнті болып, таңданысқа толы деректер қалдырған. Бұқар әмірі оның парасат-болмысына сүйсініп, «мұсылмандар әмірі» (эмир аль-муслимин) деп атаған.
«Арынғазының бар болмысы, оның арман-аңсары, оның әрекет-тірлігі оны қатардағы пенде аталудан анағұрлым асқақтатып көрсетеді.»
«Бұл сұлтанның тал бойындағы ар-имандық пен қайраткерлік, ақ ниеттілік пен ержүректілік біте қайнасқан.»
Ресей тарихшылары да Арынғазыны: «қазақ сұлтандарының ішінде халқын шын сүйген, ары кіршіксіз таза адам» деп бағалаған.
Аманат болып қалған күй
Арынғазының ерекше болмысындай, сұлулық пен азаттыққа іңкәр асқақ рухындай болып артында Арынғазы күйлері қалды. Ол күйлер аманат-өсиеттей қазақ халқымен мәңгі бірге жасай береді.