Жақып тыңдап
Төрт перделі пьесадан үзінді: Шыршықтағы тартыс
Кейіпкерлер: Жақып, Шоңмұрын, Антонов, Телқозы, сондай-ақ Айбала, Әбіш, Күлән, Қартай және басқа адамдар.
Оқиға желісі – қала ішіндегі билік үшін күрестің ең қызған шағы. Бір тарап жеңіс туралы асығыс есеп берсе, екінші тарап нақты жағдайды талап етеді. Ал сырттан жаңа отрядтың жақындауы бүкіл жоспарды төңкеріп жіберетіндей қауіп төндіреді.
Көрініс: «Қала түгел біздің қолда» деген сөздің салмағы
Телқозы (қолын шекесіне қойып, честь беріп): «Сағат тоғызға дейін Шыршық қаласы түгелімен біздің қолымызға өтті. Жалпы әскер, әсіресе қазақ жігіттері ойламаған ерлік көрсетті… Есенгелді ғана қолға түспей тұр… Ит екен өзі… Бірталай адамымызды қырып салды…»
Жақып (ашулы): «Есенгелдіні әлі күнге ұстай алмасаңдар, қала түгел қолға түсті деуге бола ма? Не сандырақтап тұрсың?»
Телқозы (абыржып): «Жалғыз ол емес, полковник мырза! Мәмбет дегендер тіпті пәле болып, казармаға жолатпай тұр. Оларды ұстаймыз деп көп адам шығын қылдық…»
Жақып: «Ендеше “түгелімен” деген сөзді қой. Қаланың қақ жартысы большевиктердің қолында деуге аузың бармай ма?»
Антонов (қаттырақ): «Алдама, офицер!»
Телқозы: «Алдау емес! Екі жердегі ұясын құртсақ, қала түгел біздікі болады… Бар күш қазір соған жұмсалып жатыр.»
Жақып: «Бар, жөнел! Жарты сағаттың ішінде қалада қару ұстайтын бірде-бір большевик қалмасын!»
Телқозы: «Орындалды деп біліңіз!» (бұрылып шығып кетеді)
Жеңіс пен әлсіздік қатар жүрген сәт
Телқозы кеткен соң, Жақып әскердің жігерсіздігін сөз етеді: жоспарды «алақандағыдай ашып берсе де», орындату қиын. Бұл арада билік иелерінің сенімі де, ашуы да бірден күшейеді. Шешім қабылдау – қатаң, орындау – босаң.
Антонов өзіне тән өркөкіректікпен істі «жарты минутта» бітіретінін айтып, Мәмбетті ұстап әкелуге аттанады. Бірақ Жақып оның алдындағы жауапкершілікті ескертеді: «Қалшақ ақсақал жіберген аз ғана бастықтар біз үшін қымбат».
Айла: Есенгелдіні оқ атпай қолға түсіру
Үйге Айбала, Әбіш, Құлан (Күлән) кіріп, көп ұзамай күтпеген хабар естіледі.
Әбіш (ілгері шығып, иіліп): «Растығын анықтаймын!»
Жақып: «Рас па?»
Әбіш: «Кәртай мен үш ақсақал! Отыз әскерімізді оққа ұшырып, Есенгелдіні иліктіре алмап едік, біз бір оқ шығармай-ақ алдық, алдияр полковник.»
Жақып (қуанып): «Қалай алдық дейсің? Қалай?»
Әбіш: «Алдап түсірді. “Сені ревком шақырып жатыр” деп Қартай қызыл жалау алып барды. Әбдірахман хазірет пен Алқабек ақсақал Құран көтеріп, аз айла жұмсаған жоқ…»
Осы көріністегі түйін:
Қарудың күші жетпеген жерде бедел, рәміз (қызыл жалау) және сенім (Құран көтеру) шешуші құралға айналады.
Тұтқынның келуі: қорлық, қарғыс, қақтығыс
Далада шу күшейеді. Екі солдат Есенгелдіні қолын артына байлап әкеледі: бет-аузы қан, киімі жыртылған. Есенгелді бұлқынып, Қартайды сатқын атайды. Жақып оны мысқылдай сөйлеп, «енді тыншығарсың» деп басып тастауға тырысады.
Есенгелдінің сөзінде екі өзек үзілмейді: алдап ұстағандары және болашақ кек. Жақып үшін бұл – «тәртіп орнату», ал қарсысы үшін – «ар-ожданға жасалған соққы».
Қарапайым халықтың даусы: «Жалғыз ат пен жалғыз сиыр»
Сахнаға ентігіп бір қазақ кіреді. Оның шағымы – қалаға жақын отырған кедейдің малы «ақтың солдаттары» тарапынан тартып алынуы.
Қазақ: «Он бес шамалы солдат келіп, жалғыз-жалғыз аттарымызды әкетіп жатыр. Таңдайға татып отырған жалғыз сиырларымызды әкетіп жатыр… Сіздерден бір мархабат болмаса… Кімнен сұраймыз?»
Жақып (шіміркеніп, қатқыл): «Құдайдан сұрайсың. Құдайдың өзінен! … Бір сиырды қайырып алғанмен сендер де малға жарымайсыңдар, одан да солдат тойсын.»
Мәні
Билік үшін айқаста «тәртіп» деп ұрандатқан күштің өзі тонауға жол берсе, халықтың сенімі де, тірегі де күйрейді. Үзіндінің ең ауыр тұстарының бірі – осы.
Антоновтың «жеңісі»: өрт, қорлық және Мәмбет
Антонов Мәмбетті тұтқындап әкеледі. Оның мақтанышы – казарманы керосин құйып өртпен қыспаққа алғаны. Мәмбет болса, өз сөзінде идеологиялық айыптауды да, әлеуметтік талапты да қатар айтады: қаланың жартысын тонауды тоқтату, әйелдерді қорлықтан қорғау, кедейдің малын қайтару.
Осы сәтте күш қолдану «қорқыту арқылы басқаруға» ұласады. Ал тұтқынның тілі кесілмейді: ол қорлықты жария етеді. Жақып оның сөзін тыңдағысы келмей, «әкетіңдер» деп құлағын басады.
Ішкі жарықшақ: «Біз үкіметпіз» деген талас
Жақып пен Антонов арасындағы текетірес ашыққа шығады. Бірі – «ұлт автономиясын алатын Алаш» атынан сөйлеуге ұмтылса, екіншісі – Колчактың «тұтас Ресей» бағытын алға тартады. Бұл тартыс олардың одақтас екеніне қарамастан, түпкі мүдделерінің қабыспайтынын аңғартады.
Жақып: «Бұл арада біз үкіметпіз! Үкіметті танитын адам бізге бағынуға тиіс!»
Антонов (қырын қарап): «Қайдағы үкімет? …»
Шоңмұрын екі жақты татуластырмақ болып, «қазіргі уақытқа бәріміз бірдей жауапкерміз» деп араға түседі. Қақтығыс уақытша басылғанымен, сенімнің сызаты жоғалмайды.
Жаңа қауіп: Таран отряды жақындады
Қартай мен Әбіш асығыс кіріп, Қостанайдан шыққан Таран отряды бүгін кешке қалаға кіретінін жеткізеді. Жақыптың қолындағы ахуал мүшкіл: әскердің жартысы мас, жартысы тонауға кеткен, тәртіп жоқ. Ал қарсы жақ «тастай тәртіпті».
Қартай «бір-ақ жол бар» дейді: Есенгелдінің жолы. Яғни, дәл сол тәсілді – алдап түсіру тұзағын – енді Таран отрядына қолдану.
Тұзақ дайындығы: қызыл жалау, жалған қарсы алу
- Қартай мен Әбіш «большевикше» киініп, қарсы алуға шығады.
- Көшелерге қызыл жалау ілу, қаладағы солдатты бос жібермеу бұйырылады.
- Үй ауласына жасырын әскер қою, казармадағы әскерді «екі минутта шығуға» әзірлеу тапсырылды.
- Түрме күзеті күшейтіледі: ұсталғандар халық қысымымен босап кетпеуі тиіс.
Қайшылық
Бір сәтте «қызыл жалау» – кешегі қарсы жақтың белгісі болса, келесі сәтте ол айла құралына айналады. Рәміз мәні өзгерген жерде, шындықтың да бағасы арзандайды.
Тәртіптің күйреуі: мас Антонов және бытыраңқы әскер
Антонов мас болып кіріп, «орындалды» деп күбірлейді: халықты «жиырма сомнан» бергізіп, тыныштандырғанын мақтанады. Бірақ Жақып үшін ендігі сын – ақша да, айқай да емес: жақындап қалған отрядты қалай тоқтату.
Бастықтың мас болуы – жеке адамның әлсіздігі ғана емес, тұтас құрылымның іргесінің сөгілуі. Осы тұста Жақып амалсыз Антоновты «ұйықтатуға» мәжбүр, ал қаланы ұстап қалу үшін жаңа қулыққа көшеді.
Қорытынды әсер: билік, айла және халық құны
Үзіндідегі тартыс тек «ақ» пен «қызылдың» қақтығысы емес. Ол – билікке ұмтылған топтардың ішкі бақталастығы, қорқытуға сүйенген тәртіп және ең сорақысы – қара халықтың құқы тапталуы.
Бір тұтқынды алдап ұстап беру – тактикалық жеңіс сияқты көрінеді. Бірақ сол тәсіл үйреншікті амалға айналғанда, ертең оны кімнің кімге қолданары белгісіз. Ал сахна сыртындағы ең үнсіз құрбан – «жалғыз ат, жалғыз сиырынан» айырылған жұрт.