Сен офицер емессің
Тайгада басталған тыныш күн
Бұл оқиға 1986 жылғы Алматыдағы аты шулы Желтоқсан күндерінен кейін, арада жеті күн өткенде, алыстағы Сібір орманының ішінде болды. Ешкім күтпеген жай еді. Желтоқсан Бураханның тек ой-санасын емес, жан дүниесін астан-кестең етті. Кейінгі «саналы әрекеттері» сол сұмдықтың қасында түк емес сияқты көрінді. Қазір бәрі түс секілді.
Ас үстіндегі әңгіме: декабристердің ізі
Сол күні Бурахан казармадағы түнгі кезекшіліктен келіп, түске дейін тынығып, жары Александрамен ас ішіп отырған. Екеуінің де қаперінде ештеңе жоқ еді.
Александра өз әулетіндегі Александра Григорьевна Муравьева мен Никита Михайлович Муравьев туралы сөз қозғады.
— Хан, — деді Александра күйеуіне қойған еркелетуімен. — Әжем мен атам жайында тың деректерге жолықтым.
— Қандай деректер?
— Архивтен олардың бір-біріне жазған хаттары шықты. Неге екені белгісіз, Новосібір архивінде жатыпты. Хаттар 1826–1827 жылдары Санкт-Петербург пен Нерчинск арасында жазылған. Екеуара адал сезім мен махаббатқа тәнті болдым. Сен екеуімізді ойладым: сондай қиын күн туса, қайтер едік деп.
Бурахан үндемеді. Алдындағы қара шайын ғана үнсіз сораптады.
— Декабристердің әйелдерінің ішінде бірінші болып Байкалдың ар жағына, күйеуіне баруға тәуекел еткен — менің әжем, — деді Александра. — Ол заманда Сібір құдайдың өзі де ұмытқан, қарғыс атқан жер секілді ғой.
— Атаң үшін. Ол декабристердің бас идеологтарының бірі емес пе? «Конституциясын» жазған. Ондай адамның соңынан жер түбіне де баруға болады.
— Десе де… қазір ондай әйелдер сирек.
— Сен ше?
— Білмеймін, хан…
Александра Пушкиннің декабристерге арналған өлеңінің Сібірге қалай жеткенін, бір хатта Карамзинді «Ресей тарихын бұрмалаушы» деп сынағанын айтып, әңгімесін қыздыра түскенде, телефон шырылдап, сөзін үзіп жіберді.
Бұйрық: белгісіз бағыт
Кезекші офицер Бураханды гарнизонға шұғыл жетуге бұйырды. Бүкіл гарнизон аяғынан тік тұрғызылған: «ТЖ» деді.
Бурахан «аға лейтенант» кителі мен шинелін іле салып, асығыс аттанды. Новосібір шетінде орналасқан әскери қалашық пен гарнизон бір алапта еді. Желтоқсанның ызғар ауасын кеудесіне жұтып, буы бұрқырап жүгіре басып жеткенде, басқа офицерлер де асығыс келіп жатыр екен.
Іріктеу
Гарнизон бастығының бұйрығы шолақ болды: сағат бестен қалмай арнаулы әскер құрамынан екі жүз жауынгер іріктеу. Моральдық тұрғыдан ұстамды, бұйрықты бұлжытпай орындайтындар бөлінді; құрал-жабдық, үйретілген иттер әзірленді. Бурахан секілді жиырма шақты жас офицер күн бесінге таман сақадай сай тұрды.
Сол бойда оларды әскери әуежайға алып келіп, әскери-транспорт ұшақтарына бөліп отырғызып, қараңғы түн құшағында белгісіз бағытқа ұшырды. Негізгі бұйрық та аспанда, ұшақ ішінде берілді.
Алматы: мұз үстіндегі қақтығыс
Ұшақ түнгі ызғарды жарып жеткенде, Алматы тұнжырап қарсы алды. Қала іші әдеттегі оңтүстік жылымыққа жуасымай, сақылдап тұрды.
Ұшақтан түскен бетте әскери көліктер оларды алаңға бір-ақ жеткізді. Бұлар кешігіп жетіпті: келген бойда қан-қасапқа кірісті де кетті. Алаңда қарусыз жастар толқыны мен каскалы, қалқанды, резеңке тоқпақты, сапер күрегі салпылдаған қарулы күш тіресе шарпысты.
Бураханның ішкі шегі
Бурахан да аямасқа бекінгендей еді. Алғашқы сәтте біреу мрамор плитаның сынығымен тізеден соғып, оны етпетінен түсірді. Ашумен ол әлгі ұзынтұра жігітті сұлатқан. Сол-ақ екен қасындағы жасақ әлгі бейшараны езіп тастады.
Сол сәттен бастап Бурахан қара көлеңкеде арпалысып жүргендердің өз қандас бауырлары екенін де ұмытып, ызғардың ішінде жанын қоярға жер таппай қалды. Түн ортасы ауғанда ғана «оқсыз, бірақ арсыз» қанды майдан толастады. Ақ қар мен көк мұз қанға боялды; әр жерде жаралы, талықсыған тәндер жатты.
Ертеңінде де осы көрініс қайталанды. Су шашқан өрт сөндіргіш көліктердің арасынан жастар легін түн ортасына таман әрең таратты. Қатыгездік күшейді. Бураханның жүрегі бірде жібіп, бірде беріштеніп, жан дүниесі тағы да астаң-кестең болды.
18 желтоқсанда ол кейде сылтау тауып, өз жауынгерлерінің тасасына тығылып қала берді. Мұны байқап қалған Станислав деген офицер: «Қазақтарға жүрегің ауырып тұр ма? Қазақтығың ойыңа түсті ме?» деп қыжырта тиісетін.
Ұшақтағы айыптау
Үш күннен кейін Новосібірге қайтып келе жатқанда да Бураханның көңілі құлазыды. Үйде қалған жас жары Александра, оның декабристер туралы әңгімелері қайта-қайта есіне түсті. Ол ештеңе ойламауға тырысып, көзін жұмды. Бірақ ұшақ гүрілі мен жауынгерлердің дүбірі ұйқы бермеді.
Станиславпен қақтығыс
— Буря, — деді Станислав. — Сен таза адам емессің. Сен офицер емессің. Совет офицері атына кір келтірдің.
Ол Бураханның желтоқсаншыларды «аямағанын», керісінше «қорғаштап, кейбіреуін құтқарып жібергенін» айтты. «Жауынгерлер куә» деді. Жауынгерлер үндемеді.
Станислав әрі қарай өрттей сөзге көшті: Бураханды «сатқын», «ұлтшыл» деп кемсітіп, ақыры ең ауыр соққыны қадады — Александраның оның досы Михайлмен көңіл қосқаны туралы сөз айтты.
Бурахан сілеусінше атылып, екеуі ұмар-жұмар құлады. Тек бірнеше жауынгер араша түсіп, ажыратып алды.
Казармадағы суық қарсы алу
Гарнизонға жеткенше күн кешкіріп қалды. Жауынгерлер казармаға бұрылғанда, офицерлер үйлеріне тарады. Бурахан ғана жауынгерлермен бірге кетті.
Кешкі асқа барып келген соң, іңір қараңғылығында казарма алдында Александра күтіп тұр екен. Ол құшақтап, бет-жүзінен сүйіп жатса да, Бурахан салқын ғана амандасты.
— Кешір, Саша. Мен бүгін казармада қалайын. Ертеңгі кезекшілігімді бүгін атқарып тастайын.
— Жаным-ау, жүдеп кетіпсің… қырынбағансың да. Ертең-ақ келмейсің бе? Мен де сағындым…
— Жоқ. Бүгін атқаруым керек. Ғафу ет мені.
Александраны шығарып салған соң, Бурахан жауынгерлердің бірінің төсегіне қисая кетті. Сол сәтте ғана иығын басқан беймәлім зілден арылғандай болды да, көзі ілініп кетті. Сыртта тайга бораны көтеріліп келе жатты.
Алғыс, бірақ ішкі күйреу
Таңғы оятуға дейін Бурахан селт етпеді. Сергіп тұрғанымен, үйіне қарай аяғы жүрмеді; жүрегі қарадай жүрексінді. Сап алдында бүкіл топқа алғыс жарияланып, мемлекеттік марапатқа ұсынылатыны айтылды. Саптағы Станислав та мұны оқты көзімен бір атып өтті. Бурахан оның сұғы өтіп, жүрегі тағы шаншылғандай болды: ақырының «бүк» те, «шік» те болатынын екеуі де сезетін.
Шешім: қару
Бурахан әлденеге белін буды. Казармадан айналсоқтап шықпай, қару-жарақ бөлмесінде тексеріс кезінде жұрттың көзін ала беріп, тапаншасын қойнына сүңгітіп жіберді. Офицер тапаншалары тұратын жәшікті жауып, кілтті кезекші прапорщикке бере салды — ешкім күдіктенген жоқ.
Сосын боранға қарамай үйіне асықты. Қараңғы дәліз, бетон баспалдақ. Өзін адал адам санайтын офицер енді бір-ақ сәтте «бұйрық» пен «саясаттың» құрбаны болғанын анық сезінді. Жазықсыз қолын жазалы еткенін де, енді кері шегінер шеп қалмағанын да ұқты.
Үй ішіндегі үнсіздік
Үшінші қабаттағы қоңырауды басқанда, Александра атлас халатпен қарсы алды. Мойнына асыла кетіп, сырт киімін шешуге әрең мұрсат берді. Екеуі тілсіз түсінісіп, көзсіз өбісті.
Кейін екеуі кешкі ас ішті. Алматыдағы оқиға туралы тіс жарған жоқ. Тек шай келгенде, Бурахан кенет: «Саша, адам қалай тез өледі?» — деп қалды. Александра шайына шашалып қала жаздап, ренжіді. Бурахан сөзін жуып-шаюға тырысты.
Түн ортасына қарай екеуінің арасындағы жылылық қайта оралғандай болды. Бірақ Бураханның ішінде бір шаншу кетпеді: Станиславтың сөзі санасын тесіп тұрып алды.
Айтылған жаңалық және күмән
Александра Бураханның кеудесіне басын қойып жатып: «Сенің балаң болады…» — деді.
Бурахан естігеніне сенер-сенбесін білмеді. Ішінен күмән ұшқыны жалт етті де, аузына абайсыз сөз түсіп кетті: «Рас па? Шынымен менің балам ба?»
Александра оның соңғы сөзінің салмағын аңғармады. Қуана сөйледі: «Екі ай болды», «шілдехана жасаймыз», «Омбыдан әке-шешеңді, Иркутскіден ата-енеңді шақырамыз» деді. Сосын тағы бір есімді қосты: «Киевтен досың Михайлды шақырамыз…»
Сол сәтте Бураханның күдігі қас қағымда шындыққа айналғандай болды. Өткен жазда өзі тайгада әскери жаттығуда жүргенде, Михайлдың Новосібірге келіп, бір айдай олардың үйінде жатқанын есіне алды. Жүрегі лоқсып, өз-өзінен жиіркенді.
Таңға жақын: суық үй, суық шешім
Бурахан оқыс орнынан тұрып кетті. Александра сасқалақтап, шамды жағып, соңынан ерді. Ол ваннаға кіріп кетті. Салқын судан кейін сабыры орнына келгендей болып шыққанда, Александра ас үйде ыстық шайын дайындап күтіп отыр екен.
Бурахан шай іше алмайтынын айтып, таң атпай казармаға кететінін жеткізді. Үй іші бір сәтте жат көрінді: сәнді жиһаздар мен үйлесімді заттардың өзі суық тартқандай болды.
Александра әзірлеп қойған жаңа мундирін киініп, есік аузына барды. Ас үй жаққа қарамады. «Жылап отыр» деп ойлады. Шинелін іле сала кіреберістегі ілгіште тұрған ескі шинелінің ішкі қалтасынан «Макаров» тапаншасын іздеді…