Қазақ халқының жоңғар шапқынышылығына қарсы күресі.
XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың басы Қазақ хандығы үшін аса ауыр, тағдырлы кезең болды. Бұл дәуірде жоңғар шапқыншылығына қарсы күрес күшейіп, қазақ қоғамы бір жағынан ішкі алауыздықпен, екінші жағынан сыртқы қауіп-қатермен бетпе-бет келді.
Негізгі мәселелер
- Жоңғар мемлекетінің құрылуы және қазақ жеріне шапқыншылығы
- Қазақ халқының жоңғар басқыншылығына қарсы күресі
- Жоңғар мемлекетінің күйреуі және жаңа геосаяси жағдай
Қазақ хандығының дағдарысы және бытыраңқылық
Алтайдан Атырауға дейінгі ұлан-ғайыр далада өмір сүрген қазақ халқы тарихи-географиялық ерекшеліктерге байланысты үш жүзге бөлініп қоныстанды. Қазақ хандығында әскери-феодалдық шонжарлар арасындағы ішкі тартыс күшейіп, орталық биліктің әлсіреуіне әкелді. Осы жағдай қазақ-жоңғар қатынасын одан әрі ушықтырды: жоңғарлар қазақ жеріне үздіксіз шабуыл жасап отырды.
1718 жылы Тәуке хан қайтыс болғаннан кейін елді бір орталыққа бағындыруға бағытталған саясат толық жүзеге аспай қалды. Тәукенің орнына отырған ұлы Болат ханның беделі әлсіз болды. Жүздерді билеген кіші хандар дербестеніп, хандық саяси тұрғыдан бөлшектенді: Орта жүзді Сәмеке хан, Ұлы жүзді Жолбарыс хан, Кіші жүзді Әбілхайыр хан басқарды. Ұлыстарды билеген сұлтандар да дербестікке ұмтылды.
Көпқырлы сыртқы қысым
Бұл бытыраңқылықты пайдаланған қарсыластар жан-жақтан қысым жасады. Шоқан Уәлиханов сол кезеңді былай сипаттайды:
«XVIII ғасырдың алғашқы он жылдығы қазақ халқының өмірінде қасіретті кезең болды. Жоңғарлар, Еділ қалмақтары, Жайық казактары мен башқұрттар жан-жақтан қазақ ұлыстарын ойрандады».
Оңтүстіктен Орта Азия хандықтары да қысым көрсетті. Дегенмен ең қауіпті күш — шығыстағы Жоңғар мемлекеті еді.
Жоңғар мемлекетінің құрылуы және шапқыншылықтың күшеюі
XIV ғасырдың екінші жартысында Моңғолия аумағы екі иелікке бөлінді: ойраттар белсенді рөл атқарған Батыс Моңғолия және бұрынғы Қытай императорының ықпалындағы Шығыс бөлік. «Жоңғар» атауының төркіні Шыңғыс хан дәуіріндегі ойраттардың әскердің «сол қанатын» құрауымен байланыстырылады: моңғолша «зюнгор» сөзі кейін «жоңғар» түрінде орнықты.
Жоңғарлардың қазақ жеріне енуі XV ғасырдан-ақ басталғанымен, ойрат тайпаларының 1635 жылы бірігіп мемлекет құруынан кейін қазақ даласына бағытталған қанды жорықтар күшейді. Алғашқы кезеңде жоңғар мемлекетінің басшысы Батур Хунтайшы (1635–1653) болды.
Шабуылдардың шарықтау шегі
Қазақ жеріне жоңғар агрессиясының ерекше күшеюі Цэван Рабдан (1697–1727) тұсында байқалды. Оның жаулап алу бағдарламасының ең шырқау шыңы 1723 жылғы тұтқиыл шабуыл болды.
1723 жыл: «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама»
1723 жыл қазақ тарихында жұтпен қатар келген зұлматымен есте қалды. Көктемгі төл алу, жазғы көшу-қон қамымен жүрген елге жоңғар әскері күтпеген жерден басып кірді. Деректерде шапқыншылар саны 70 мыңнан асып, қазақ жеріне жеті бағыт бойынша енгені айтылады.
Халық қасіреті мен босқыншылық
Осы трагедия халық жадында «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» атауымен қалды. Мәліметтерге қарағанда, Ұлы жүз бен Орта жүздің бір бөлігі Самарқанд пен Бұқараға қарай, Кіші жүздің бір бөлігі Хиуаға қарай босқан. Босқындардың біразы Алакөл маңын паналаған.
Рухани ескерткіш
Сол жылдардың қаралы белгісі ретінде ел ішінде «Елім-ай» атты зарлы ән-ұран тарады. Бұл туынды — халық басына түскен ауыр күндердің өшпес айғағы.
Қарсы күрес: батырлар, билер және бірлікке ұмтылыс
Ел басына күн туған шақта халықтың ішінен ел қамын жеген хандар, билер және батырлар суырылып шықты. Бұқар жырау толғауларында олардың есімдерін атап өтеді: Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Шапырашты Наурызбай, Шақшақұлы Жәнібек, Райымбек, Малайсары.
1726 жыл: Ордабасыдағы ұлы жиын
1726 жылы Ордабасыда үш жүздің игі жақсылары бас қосқан кеңес өтті. Жиында жұрт ортақ бәтуаға келіп, жоңғарға қарсы біріккен қол құруға шешім қабылдады. Біріккен әскердің басшысы ретінде Әбілхайыр хан сайланды.
Деректердегі бағалау
Архив материалдары сол кездегі жағдайды былайша түйіндейді: жоңғарлар Орта Азиядағы ірі күшке айналып, ұйғырларды бағындырды, қырғыздардың қарсылығын басып-жаншыды. Жоңғарларға ұзақ уақыт бойы табанды түрде қарсы тұрған негізгі ел — қазақтар болды. Жоңғарлар шығыс пен оңтүстіктегі бірқатар өңірді басып алғанымен, қазақтардың кең байтақ орталық аймағына толық үстемдік орната алмады.
Шешуші жеңістер: Бұланты және Аңырақай
1727 жыл — Бұлантыдағы соққы
1727 жылы біріккен қазақ қолы Ырғыз өңірінің оңтүстік-шығыс беткейіндегі Бұланты өзені маңында, «Қарасиыр» аталған жерде жоңғарларға күйрете соққы берді. Жеңіс орны халық жадында «Қалмақ қырылған» деген атаумен сақталды.
1729 жыл — Аңырақай шайқасы
1729 жылдың көктемінде Балқаш көлінің маңында аса ірі шайқас өтіп, қазақ қолы жоңғарларды екінші рет ойсырата жеңді. Бұл оқиға тарихқа «Аңырақай шайқасы» деген атпен енді.
Алайда дәл осы тұста Болат хан қайтыс болып, билікке қатысты тартыс қайта күшейді. Аға хандыққа қатысты Сәмеке хан, Әбілхайыр хан және Болат ханның ұлы Әбілмәмбет арасында бәсеке туындады. Көпшілік билердің бір бөлігі қолдаған шешіммен Әбілмәмбет аға хан болып сайланды. Бұл таңдауға Әбілхайыр да, Сәмеке де наразы болып, майдан шебінен әскерін алып кетеді. Нәтижесінде феодалдық бытыраңқылық қайтадан өршіп, ел қорғанысы әлсіреді.
Жоңғарияның күйреуі және Абылай ханның саясаты
XVIII ғасырдың ортасына қарай Жоңғарияның өз ішінде билік үшін күрес күшейді. 1740 жылдан кейін, Қалдан Цереннің өлімінен соң таққа таласқан туыстар арасында алауыздық тереңдеп, мемлекет әлсіреді. Ақыры 1758 жылы Жоңғарияны Қытайдың Цин империясы талқандады.
Жоңғар қаупі сейілгенімен, қазақ жеріне енді Цин империясының ықпалы мен қысымы күшейе түсті. Осындай күрделі жағдайда Абылай ханның ішкі және сыртқы саясаттағы шеберлігі айқын көрінді. Ол ел ақсақалдарының кеңесін шақырып, соғысты соза берудің халықты титықтатқанын айтып, Қытаймен елшілік байланыс орнатуға адамдар жіберді. Сонымен бірге сауда-экономикалық қарым-қатынас жолдарын қарастырып, Ресеймен байланысын да кеңейтті.
Абылайдың беделі және хан көтеру
Абылай ерте кезден жоңғарға қарсы шайқастарға қатысып, ерлігімен көзге түсті. 1771 жылы Әбілмәмбет хан қайтыс болғаннан кейін Түркістанда, Қожа Ахмет Ясауи кесенесінде хандар мен сұлтандар жиналып, Абылайды ақ киізге көтеріп, Орта жүздің ханы етіп сайлады. Абылай өзін үш жүздің ханы ретінде қабылдады және осы бағытта саясат жүргізді.