Мұхамедқанапия Баһрамұлы Шақшақов

Тегі, тәлім-тәрбиесі

Арғы атасы Қожаберген — ақын, әнші, батыр ретінде ел жадында қалған тұлға. Ол қалмақтармен шайқастарда қол бастап, «Ақтабан шұбырынды» кезеңінің ұлы ескерткіші саналатын «Елім-ай» дастаны мен әнінің иесі ретінде танылады.

Әкесі Баһрам — батырлығымен қатар білімді, діндар адам болған. Баласын жастайынан мұсылманша өзі оқытып, қару қолдануға (мылтық ату, садақ тарту, найза шаншу, қылыш шабу), ат үсті өнеріне, балуандықтың айла-тәсілдеріне баулыған.

Кейін Мұхамедқанапия қолөнерге де бейімделіп, қамшы өруден бастап киіз үйдің шаңырағы мен керегесіне дейін, аттың ер-тұрманы, өмілдірік-тартпа, жүген секілді жабдықтарды өзі жасайтын шеберге айналған.

«Сегіз» және «сері» атану себептері

«Сегіз» деген атты жеңгелері қойған делінеді. Себебі, ағаларына ілесіп аңға барған кезде сегіз жастағы Мұхамедқанапия оқтап берген мылтықпен қашқан киікті атып түсірген.

Он үш жасынан домбыра тартып, ән салғаны байқалады. Есейе келе бүркіт, қаршыға баптап, жүйрік ат ұстап, серілік салтын ұстануына байланысты есіміне «сері» атауы қосылады.

Шыңғыс Уәлиханов ауылына келуі және тарихи дерек

Сегіз он жеті жасында қазіргі Қостанай облысындағы Құсмұрын өңірін қоныс еткен аға сұлтан Шыңғыс Уәлихановтың ауылына келеді. Серінің жан-жақты өнеріне тәнті болған Шыңғыс дүниеге келген сәбиіне соған ұқсап өссін деген ниетпен Мұхамедқанапия деп азан шақыртып ат қойғаны айтылады.

Сондай-ақ Шоқанның шілдехана тойын арнайы шақырылған Сегіз сері бастаған деген дерек те кездеседі.

Омбы әкімдерінің ниеті және қарсы тұруы

Омбыдағы орыс әкімдері оны қазақтың ру басыларымен және беделді билерімен келіссөз жүргізу саясатына пайдаланбақ болған. Алайда олардың түпкі мақсаты халықтың шұрайлы жерлерін тартып алу екенін Сегіз ерте аңғарып, әуелі ауызша наразылық білдіреді. Бұл нәтиже бермеген соң, қарулы қарсылыққа көшеді.

Қуғын, көш және шайқастар

Соғыс кезеңдерінде айналасына жігіт жинап, отаршылардың мекен-жайына соққы беріп, жол тосып, аңдып жүріп соғысқан. Соғыс өнерін жетік меңгерген ол мұздай қаруланған әскерден де қаймықпай, талай рет жеңіске жетеді. Бірақ күш тең болмайды.

Патша әкімдері оны ұстап қамауға, алыс Сібірге айдауға, қарсыласса атып тастауға жарлық берген соң, Сегіз Нияз сері атты сенімді жолдасымен бірге Сырдария жаққа қоныс аударуға мәжбүр болады.

Сыр бойындағы серілік дәурені

Той-думаны көп Сыр өңірінде жас жігіттің асыл қасиеттері айқын ашылады: көпшілік жиналған жердің көркіне айналып, сүйген қыздарға арнап, бірнеше тамаша әндер шығарады.

Сонымен бірге Бүхара, Хиуа тарапынан қаруланып келіп, бейбіт елдің мал-жанын тонайтын қарақшыларға қарсы жасақ ұйымдастырып, басқыншылардың бетін талай рет қайтарады.

Батысқа ауысу, көтерілістер және шетел асу

Қуғын ізі үзілмеген соң, Сегіз өзіне ерген жігіттерін бастап Батыс Қазақстанға бет алады. Жайық өзені мен Нарын құмында бұл кезде патша және хан саясатының озбырлығына қарсы наразылық күшейген еді. Бұл өңір оның нағашы жұрты болғандықтан, ел ішіне тез сіңіседі.

Исатай мен Махамбет бастаған көтерілісшілерге әскери кеңес береді. Кейін Кавказға өтіп, Шәміл бастаған мұсылман халықтарының қозғалысына қатысады. Одан соң Иран мен Ауғанстан жаққа кеткені айтылады. Ақырында төрт жылдан кейін Сыр бойына қайта оралады.

Дастандар мен жыр-толғаулар

Сегіздің соғысқа, қуғынға, күреске толы өмірі «Соғыс өмірі», «Қашқын келбеті» секілді шығармаларында өлеңмен өрілгені айтылады. Оның «Ер Исатай», «Жорық», «Қашқын келбеті», «Өкініш», «Ақылсыз шаһзада», «Ақбұлақ» сияқты жыр-толғаулары мен дастандары Қазақстан Ғылым академиясының қолжазба қорында сақталған деген мәлімет бар.

Елге оралуы, кешірім алуы

Ақмешітке келген соң, Арқадан Сыр бойына қатынап жүрген адамдар арқылы ел ішіндегі атақты болыс-билерге хабар салып, беделі өтетін аға сұлтан мен билердің көмегімен Омбы генерал-губернаторынан кешірім алғаны айтылады. Осылайша Солтүстік Қазақстандағы қазіргі Жамбыл ауданына қарасты Гүлтөбе — Маманайдағы ата қонысына оралады.

Көп ұзамай өзі қалаған Ырысбике есімді қызға үйленіп, отбасын құрады. Серілік, салдық туын тігуі де осы кезеңмен байланыстырылып айтылады.

Шәкірттері және ықпалы

Бозбала шағында Біржан сал, Жаяу Мұса, Үкілі Ыбырай, Нүржан Наушабаев, Ыбырай Алтынсарин және өзге де дарындар Сегіз серіден өнер үйреніп, бата алғаны айтылады. Оның әндерін елге кең таратушылар да — осы шәкірттері.

Осыған қарағанда, Сегіздің бізге толық жетпеген әндері көп болуы мүмкін; кейбірі халық әні ретінде тараған немесе басқа сал-серілердің репертуарына сіңіп кеткен деген пікір айтылады. Күйлерін арнайы зерттеу де толық жүргізілмегені атап өтіледі.

Эпикалық жырлар нұсқалары

«Ер Тарғын», «Қыз Жібек», «Айман-Шолпан», «Қозы Көрпеш — Баян сұлу», «Қамбар батыр» секілді жыр-дастандардың Сегіз жырлаған нұсқаларын Жүсіпбек Шайхысламұлы Арқа өңірін аралап жүріп хатқа түсіргені, кейін Қазанда өз атынан бастырғаны туралы дерек беріледі.