БІРЖАСУШАЛЫ ЖӘНДІКТЕР
Біржасушалы жәндіктер туралы түсінік
Денесі цитоплазмадан және бір немесе бірнеше ядродан (мысалы, опалинада) тұратын өте ұсақ ағзалар қарапайым жәндіктер типіне жатады. Табиғатта олардың шамамен 70 мыңға жуық түрі бар деп есептеледі.
Қарапайым жәндіктерде ішкі қаңқа да, омыртқа жотасы да болмайды. Сондықтан оларды омыртқасыздар тобына жатқызамыз. Құрылысы қарапайым болғанымен, бұл ағзалар зат алмасады, қоректенеді, тыныс алады, қажетсіз заттарды бөледі, сондай-ақ көбейеді, өседі, қозғалады және тіршілік әрекетін тоқтатады. Демек, біржасушалы ағза — дербес қызмет атқаратын тірі жасуша.
Тіршілік ортасы және қозғалу ерекшелігі
Қайда тіршілік етеді?
- Тұщы және тұзды суларда
- Топырақта
- Адам мен жануарлар организмінде паразит ретінде
Қалай қозғалады?
Біржасушалы жәндіктер қозғалу үшін әртүрлі құрылымдарды пайдаланады:
- Жалғанаяқ (псевдоподия)
- Талшық (жгутик)
- Кірпікшелер
Біржасушалы және көпжасушалы ағзалардың айырмашылығы
Көпжасушалы ағзаларда жасушалар бірігіп, топтасып, әрқайсысы белгілі бір қызметке маманданады. Ал біржасушалы жәндіктерде бір ғана жасуша ағзаның барлық жүйелеріне тән қызметтердің барлығын әмбебап түрде атқарады.
Табиғаттағы рөлі және практикалық маңызы
Экожүйедегі орны
Қарапайымдардың санының көп болуы және кең таралуы олардың табиғатта маңызды рөл атқаратынын көрсетеді.
- Бактериялар мен біржасушалы балдырларды, ұсақ ағзаларды қорек етеді.
- Өздері көптеген жәндіктер мен жануарларға жем болады.
Ғылым мен шаруашылықтағы маңызы
- Ауыл шаруашылығында және адам денсаулығын сақтауда маңызы зор.
- Жер бетінде ағзалық заттардың және тірі ағзалардың пайда болуы мен дамуын түсіндіру мәселелерінде ерекше назар аударылады.
- Шоғырланып тіршілік ететін түрлерін зерттеу көпжасушалылықтың пайда болу жолдарын тереңірек түсіндіруге мүмкіндік береді.
Жіктелуі: 7 класс және жиі қарастырылатын 4 топ
Қарапайым жәндіктер қозғалу тәсілі мен көбею ерекшеліктеріне қарай 7 класқа бөлінеді. Көбінесе олардың 4 класы жиірек қарастырылады:
- Саркодиналар
- Талшықтылар
- Кірпікшелілер
- Споралылар
Саркодиналар (плазмалылар): атауы мен негізгі белгілері
«Саркодина» атауы грек тіліндегі sarkos — «плазма» сөзінен шыққан. Плазма — жасуша ішіндегі қоймалжың цитоплазма. Сондықтан саркодиналарды жиі плазмалылар деп те атайды.
Бұл класқа жататын ағзалар теңізде және тұщы суда тіршілік етеді (мысалы, амеба). Паразиттік жолмен тіршілік ететін түрлері де бар (мысалы, дизентерия амебасы). Кейбіреулері батпақты жерлерде және топырақта да кездеседі.
Дене пішіні және қозғалысы
Плазмалылардың дене пішіні көбіне тұрақсыз. Олар жалғанаяқтарын денесінің кез келген жерінен созып шығара алады. Осы қасиетіне байланысты оларды тамыраяқтылар деп те атайды.
Сыртқы қаңқа (қабықша)
Плазмалылардың кейбір өкілдерінің денесін әктен түзілген сыртқы қаңқа қаптайды. Мұндайда олардың дене пішіні өзгермей, тұрақты сақталады. Мысалы, сәулелі өрмекаяқ, қошқармүйіз көпірме және шұрықденелі бунақай сияқты түрлердің пішіні тұрақты болады.
Талшықтылар мен кірпікшелілер: пішін тұрақтылығы және пелликула
Талшықтылар мен кірпікшелілердің кейбір өкілдерімен сендер бұрыннан таныссыңдар: кірпікшелі кебісше, домаланғы, эвглена. Бұл екі топта да ағзалардың дене пішіні, әдетте, тұрақты болады.
Пелликула деген не?
Дене пішінінің сақталуына пелликула көмектеседі. Пелликула — көптеген қарапайым жәндіктердің денесін қаптайтын жұқа әрі иілгіш қорғаныш қабат.