Аттың көңілін кім ашар
Қабылиса (Қабан) жырау Асанұлы туралы
Қабан (Қабылиса) жырау Асанұлы (1733–1824) — XVIII ғасырда Ұлы жүз ішіндегі Жалайырдан шыққан аса көрнекті қайраткер. Өр мінезі, өжет батырлығы және от ауызды, орақ тілді сөзі арқылы көзі тірісінде-ақ «Қабан ақын» атанған. Ел ағалары Ескелді, Балпық билермен қатар оған «әулие» деген атақ та телінген.
Әр жерде шашырап, көшіп-қонып жүрген жалайырларды біріктіріп, тұтас ел етіп топтастырудағы еңбегі мен қажыр-қайраты бірнеше ғасыр бойы аңыз-әңгімеге айналды.
Тұлғалық болмысы
Өр, әділетшіл, ешкімге жалтақтамайтын шешен ақын.
Қоғамдық рөлі
Елшілікке жүріп, билікке араласып, халық қамын жеген.
Мұрасының өзегі
Татулық, имандылық, шариғат жолы, адамдық ар-намыс.
Ел үшін жанын байлаған оқиға
Ақынның шөбересі Мәрима Рақметқызының айтуынша, қазақ-қалмақ соғысы кезінде Жалайырдың бір жас батыры жекпе-жек шартына бағынбай, қарсыласын қас пен көздің арасында шаншып өлтіреді. Бұл жағдай дауға ұласып, салт-дәстүрді бұзғаны үшін қалмақ жағы әлгі батырды байлап беруді талап етеді.
Ел ағалары келісуге ыңғай танытқанда, Қабан ақын алға шығып:
«Бұл батыр ел қорғаны бола алатын азамат. Жолына жан пида — мені байлап беріңдер!»
(Журналист Ораз Исмайылұлының жазбасынан)
Осылайша ол өз еркімен жау қолына аманатқа кетуге бел буады. Бұл оқиға Қабанның ел алдындағы жауапкершілігін, қайсарлығы мен адамдық өлшемін айқын көрсетеді.
Алдын ала болжау туралы аңыз
Филология ғылымдарының докторы М. Жолдасбеков Қабан ақынның көріпкелдігіне қатысты мына аңызды келтіреді. Бірде Жетісудан шыққан атақты батырлар — Өтеген, Райымбек, Қараш және Қабан — бас қосып отырады. Жасы үлкені Қабан екен.
Сұрақ
Райымбек Өтегеннен: өмірдің соңында қайсысы қай жерде қаларын болжай аласың ба? — деп сұрайды. Өтеген болса, бұл сөзді Қабан ағасына бұрады.
Қабанның жауабы
Қабан өзіне, Өтегенге және Райымбекке қатысты жерлену жайын сипаттап, әрқайсысының қабір орны мен кейінгі тағдырын ишарамен айтады.
Аңыздың «ақталуы» ретінде айтылатын деректер
- Өтегеннің қабірі Іле бойында болған, кейін Қапшағай суына жақындаған соң ұрпақтары биік төбеге көшіргені айтылады.
- Райымбек Алматыдан Ташкентке шығатын үлкен жол бойына жерленген, ол маң бұрыннан дабыр-дүбірі үзілмейтін орын делінеді.
- Қабанның өзі Іле өзені бойындағы бұлақ басында, шоқ қамыс арасында жатыр деген мәлімет беріледі.
(Кенен Әзірбаев пен Әмірқұл Құлшықовтан жеткен нұсқа; «Асыл арналар», Алматы, Жазушы, 1986, 152–153-б.)
Қонақ сыны және тапқыр ишара
Қарт журналист келтіретін бір деректе Қабан ауылына Ұзынағаш жақтан құдалық ниетпен бір топ мейман келеді. Үйде ақын мен қызы Қоянкөз ғана қалады. Дастарқан дайындалғанда қыз қазанға қойдың қол етін салады.
Ас келгенде қонақтар бұл жоралғыға тіксініп, «жақсы әкеден де осындай көргенсіз бала туады екен-ау» деседі. Мұны аңғарған Қабан ақын табан астында былай деп жауап қатады:
Балам білмей қонаққа қол асыпты, Қол асса да қой етін мол асыпты. Саннан бұрын өмірге келеді қол, Соны біліп ертеңге жол ашыпты.
Ишаратты түсінген меймандар қыздың әлсіз еместігін, ескі салтты бұзып жаңа мәні бар жоралғы жасағанын мойындап, құдандалық рәсімін жалғастырып, елдеріне қайтады.
Ел ішіндегі беделі және ақындық дәстүр
Сыр бойында туып-өскен Қабан ақын жалайырларды Іле мен Қаратал өңіріне көшіріп әкелу кезеңінде ел басылары Ескелді, Балпық, Орақтылармен бірге жүргені айтылады. Саналы өмірін Шаған тауының шатқалдарында, Лабасының баурайында өткізгені де осы деректерде көрінеді.
Кенен Әзірбаев жырындағы Қабан бейнесі
Ұстазы Сүйінбайдың Қабан ақын, Бас иген Ұлы жүзде тамам ақын. Нағашысы Жалайыр Қабан еді деп, Жамбыл атам айтатын маған атын. Атағың үлкен еді-ау Қабан жырау, Жамбылдың айтқан сөзі есте тұр-ау. Жиені — сарбас ақын сөйлерінде, Әдеті — мұртын қағып, құлақ бұрау.
М. Жолдасбековтің пайымынша, импровизатор ақындар өздері табынған адамға еліктеу дәстүрін ұстанған; Сүйінбай, Сарыбас, Кененнің кейбір қимыл-ишаралары Қабаннан қалғаны айтылады.
«Өнер қызым мен жиендеріме көшеді»
Қабан «ақындығым балаларыма дарымайды, қызым мен жиендеріме көшеді» деген сөз қалдырғаны айтылады. Бұл да жұрт жадында әулиелік ишара ретінде сақталған.
Сара ақынның толғауы
Сара ақын Қабылисаны әрі әулие, әрі ақын деп дәріптеп, оның сөзінің өзгеден «татымды» екенін айтады.
Әділ сөздің салмағы: «Ұрыға құн жоқ»
Қабан ең алдымен адал сөйлейтін, билігі мен байлығы бар адамдарды өтірік мақтап жағымпазданбайтын, қара қылды қақ жарған әділетшіл ақын болғаны айтылады. Соған қатысты мына бір оқиға жиі мысалға келтіріледі.
Бір жолы барымташылар Қабан ауылына баса-көктеп кіріп, жылқыларын айдап әкетеді. Қабан бастаған жігіттер қуып жеткенде, қақтығыс барысында қарсы жақтың бір адамы мерт болады. Барымташылар құн даулап, Әділ төреге жүгінеді.
«Ұрыға құн жоқ. Ұрыға құн болса, момынға күн жоқ. Өзі ізденіп келіп өлген немеге, маған салсаң, дым жоқ!»
Әңгіме соңында төре Әз Тәукенің «Жеті жарғысын» еске алып, дауды ұлғайтпағаны айтылады.
Имандылыққа шақырған өсиет сөздер
ХІХ ғасырда өмір сүрген Бақтыбай ақынның бағалауынша, Қабан «инемен қара сөзді сабақтаған» ділмар болған. Ол ел-жұртты имандылыққа, шариғат жолына шақырып, көп өлең шығарған. Қолжазбалары толық сақталмағанымен, ауызша тараған жырларынан оның кітап оқыған, сауатты адам болғанын аңғаруға болады.
«Не қымбат?» деген сауалға жауабы
Қабан ел ішінде «Не қиын?», «Не қымбат?», «Дүниеде не жетім?», «Не ортақ?» секілді сауалдар қойып, жауабын өзі тарқататын даналық үлгісімен танылған. Соның ішінде «Не қымбат?» деген сұрағына айтылатын мына жолдар халық жадында көбірек сақталған:
Туып-өскен елің қымбат, Кіндік кескен жерің қымбат. Әлпештеген анаң қымбат, Еркелеген балаң қымбат. Жақсы дос, жарың қымбат, Бәрінен де ұят пен арың қымбат.
Сұрақ-жауапқа құрылған толғаулар
- «Ел көңілін кім ашар?», «Жігіт көңілін кім ашар?», «Ұл көңілін кім ашар?» сияқты өлеңдерінде адам болмысының иірімдерін ашады.
- «Аурудың көңілін кім ашар?», «Аттың көңілін кім ашар?» секілді сұрақтар арқылы өмірдің көп қырын таразылайды.
- «Бақыт, қайдан келесің?», «Бақыт, қайда барасың?» жырларында тұрмыстың татымды-татымсыз жағын ой сүзгісінен өткізеді.
Татулықты ту еткен шешендік
Қабан ел-жұртты татулыққа, бауырмалдыққа шақырудан жалықпаған. Жақан Исаұлының айтуынша, бір кезеңде Іле өзенінің оңтүстік-батыс беткейінде қазақ пен қырғыз арасында жанжал туып, қырғыз жағынан бір батыр қаза табады. Даудың ұлғаю қаупі туған кезде қазақтар Шу бойында жатқан Қабанға кісі жібереді.
Қабекең лезде жетіп, қанды дауды тоқтату үшін екі күн, екі түн жырлап, қазақ пен қырғыздың ежелден дос-бауыр екенін, «төсекте басы, төскейде малы қосылған» туыстығын дәлелдеп, елді татулыққа шақырғаны айтылады.
Айтыстары және білімдарлық сипаты
Қабан талай айтысқа түсіп, жеңімпаз атанған ақын ретінде танылады. Бүгінге жеткені — екеуі ғана: Тұмаршамен және Таутанмен айтысы. Таутан қызбен жұмбақ айтысқа түскенде, оның заманына сай білімді, оқымысты бейнесі айқын көрінеді: қарсыласы жұмбақты сұрақ түрінде қояды, Қабан мүдірмей дәл, анық жауап қайтарады.
Сауаттылығын аңғартатын жолдар
Қабан жырларының кей нұсқаларында «Әрқашан білгенімді салдым хатқа», «Өзім терген кітаптан оқып білдім», «жазып отырмын, жазып кеттім» деген тіркестер ұшырасады. Бұл — оның жан-жақты сауатты болғанын меңзейтін дерек ретінде айтылады.
Қорытынды
Жетісудың даңқты ақын-жыраулары үлгі тұтқан, аруағына сиынған Қабылиса–Қабан ақынның мұрасы көп сақталмағанымен, бүгінге жеткенінің өзі — кейінгі ұрпаққа тәлім беретін құнды қазына. Оның өмірі туралы деректер мен аңыздар Қабан тұлғасын батырлық, әділдік, шешендік және рухани биіктік тоғысында танытады.
Дереккөз ретінде мәтінде Ораз Исмайылұлының жазбасы, М. Жолдасбековтің келтірген аңызы және «Асыл арналар» (1986) жинағындағы нұсқалар аталады.