Қобыз - ысқышпен ойналатын ішекті музыкалық аспап
Күй — мазмұны терең аспаптық жанр
Музыкалық аспаптарда орындалатын шығармалар аспаптық музыка деп аталады. Қазақтың домбыра, қобыз, сыбызғы, шертер сияқты ұлттық аспаптарында орындалатын әуен-саз күй деп аталады. Бізге жеткен ең көне күйлердің қатарында күй атасы Қорқыттың шығармалары айрықша орын алады.
Күй — бағдарлы мазмұны бар, көркемдігі жоғары аспаптық жанр. Онда табиғат құбылыстары, тарихи оқиғалар, халық мерекелері, жан-жануарлар, аңыз-ертегілер, жеке адамдар тағдыры, адам сезімдері сияқты сан алуан құбылыс музыкалық тілмен суреттеледі.
Күйде бейнеленетін тақырыптар
Алатау, Саржайлау, Көбік шашқан.
Ел айырылған, Жеңіс.
Тойбастар, Балбырауын.
Аққу, Қоңыр қаз, Көкала ат.
Мұңлық-Зарлық, Қос мүйізді Ескендір.
Байжұма, Абыл; Қуаныш, Сағыныш.
Күйлердің жіктелуі және дәстүрдің өрістеуі
Күйлер тақырыбы мен мазмұнына қарай аңыз-күйлер, тартыс күйлер, тарихи күйлер, арнау күйлер, лирикалық күйлер және психологиялық күйлер болып жіктеледі.
Тарихи дамуы
Қазақтың аспаптық музыкасы жоғары деңгейге көтеріліп, Байжұма, Баламайсан, Есжан, Байжігіт, Ұзақ, Боғда, Махамбет сияқты күйшілердің есімі халыққа кеңінен танылды.
Ежелгі күйшілік өнердің кең жайылып, тереңдей түсуіне Құрманғазы, Дәулеткерей, Тәттімбет, Тоқа, Абыл, Есір, Ықылас, Байсерке, Қазанғап, Сейтек, Дина, Сүгір сияқты ірі тұлғалар елеулі үлес қосты.
Домбыра күйлері: төкпе және шертпе
Домбыра күйлері орындалу мәнері мен құрылымдық ерекшеліктеріне қарай төкпе және шертпе деп аталатын екі үлкен түрге бөлінеді.
Төкпе күй
Тұрақты екпін мен өлшемде, оң қолдың тұтас сілтенуімен орындалады.
Шертпе күй
Көбінесе әуені созылыңқы, нәзік өріледі; оң қол саусақтарының ұшымен шертіп орындалады.
Қобыз күйлері және жыраулық бастаулар
Қазақтың ең көне күйлерінің көпшілігі — қобыз күйлері. Ежелгі түркі тектес халықтарда қобыз күйлері жыраулық өнерден бастау алады: жыраулар жырды қобызбен сүйемелдеп отырған. Қобыз күйлерінде бұрынғы бақсы сарындары да жиі ұшырасады.
Бұл дәстүрді дамытуға Кетбұға, Кербала, Айрауық, Көккесене, Ықылас, сондай-ақ Жаппас Қаламбаев пен Дәулет Мықтыбаев сияқты күйші-орындаушылар зор үлес қосты.
Сабақтастық
Қазақтың ежелгі аспаптық музыкасы көркемдік тереңдігімен дараланып, рухани мәдениеттің құнды қазынасы ретінде ұрпақтан ұрпаққа жалғаса береді.
Халық мұрасын жеткізген орындаушылар
Қазақтың халық аспаптық музыкасының бүгінгі күнге жетуіне атақты домбырашылардың еңбегі орасан. Олардың қатарында Дина Нүрпейісова, Оқап Қабиғожин, Науша және Махамбет Бөкейхановтар, Лұқпан Мұхитов, Қали Жантілеуов, Ғылман Хайрошев, Төлеген Аршанов, Смағұл Көшекбаев сияқты өнер иелері бар.
Қазақтың ұлттық музыкалық аспаптары
Домбыра
Домбыра — қағып та, шертіп те ойнайтын ішекті музыкалық аспап. Ән-күй орындаушылық дәстүріне байланысты домбыраның бірнеше түрі бар: олардың сыртқы пішіні ғана емес, ішек және перне саны да әр түрлі болады. Қазіргі кезде домбыра көбіне екі ішекті, бірақ үш ішекті түрлері де кездеседі. Қазақстанның батыс өңірі, Арқа және солтүстік-шығыс өңірлерінің домбыралары кең таралған.
Қобыз
Қобыз — ысқышпен ойналатын ішекті аспап. Мойны имек келетін бұл аспапта дыбыс сол қол саусақтарының тырнақ жақ бөлігін ішекке тигізу арқылы шығарылады. Шанағы терімен қапталып, ысқышы мен ішегі жылқы қылынан жасалады. Ертеде қобызды бақсылар құдіретті күш ретінде пайдаланған. Кейін орындаушылық шеберлік күрделене түскен сайын төрт ішекті қобыз да пайда болды; мұндай қобыздың ішектері сымнан жасалады.
Жетіген
Жетіген — көп ішекті музыкалық аспап. Кейбір ғалымдар «жетіген» атауын «жеті байлық», «жеті қазына» ұғымдарымен байланыстырса, аңыз-әңгімелерде оны «жеті хан» сөзінен таратады. Тағы бір пікір бойынша, атау «жеті» және «ән» сөздерінің бірігуінен құралуы мүмкін. Аспап тұтас ағаштан ойылып жасалып, шанағы көн терімен қапталады. Күйге келтіру үшін тиек орнына асық қойылады.
Шертер
Шертер — шанағы терімен қапталған, қазақтың ең көне музыкалық аспаптарының бірі. Шертіп ойнау тәсіліне байланысты осылай аталған. Ол екі немесе үш ішекті болады және құрылысы жағынан домбыра мен қобызға ұқсас. Шертерде көбінесе шертпе күйлер орындалады.
Асатаяқ
Асатаяқ — ертеден келе жатқан сілкімелі аспап. Қазақ халқында ол ұлттық билерді сүйемелдеу үшін қолданылған. Сондай-ақ қоңырау, сақпан, тұяқтас, шартылдақ сияқты сілкіп ойнайтын аспаптар да бар.
Қомуз
Қомуз — ішекті, шертіп ойнайтын музыкалық аспап. Сырт пішіні алмұрт тәрізді, мойны ұзын, құлағына үш сым ішек тағылады. Ойнау әдісі әр түрлі. Суырыпсалма ақын-жыршылар өз шығармаларын қомузбен сүйемелдеп орындайды.
Шаңқобыз
Шаңқобыз — көне музыкалық аспап. Оның ортасында сүйір тілшесі болады. Шаңқобыз өңделген ағаш таспалардан жасалып, жіп байланып, сол жіпті серпіп тарту арқылы тілшесі тербеліске түседі де дыбыс шығады. Темір тіліктерден жасалған түрлері де кездеседі. Бұл аспапта көбіне әйел адамдар ойнаған. Күйге келтіру тілшенің ұзындығы мен қалыңдығына байланысты.
Сыбызғы
Сыбызғы — қурайдан, ағаштан, кейде жезден жасалатын көне үрлемелі аспап. Ертеректе ол бақташылардың ең сүйікті аспаптарының бірі болған.
Сазсырнай
Сазсырнай — үрлемелі аспаптар тобына жатады. Ол саздан жасалып, отқа күйдіріледі. Көлемі мен түрі әр алуан болады. Аспаптың іші қуыс, қарама-қарсы жақтан тесілген бірнеше кішкене ойығы бар.
Ескерту: Бұл мәтін қазақша шығармалар жинағы негізіндегі мәліметтерге сүйеніп ықшамдалып, тілдік тұрғыдан өңделді.