Қара қасқа тұлпары
«Қамбар» жырының қысқаша мазмұны
Қазақ елінің ескі тарихы мен халық мұрасынан жеткен ірі эпостардың бірі — «Қара қасқа атты Қамбар» жыры. Төменде жырдың оқиғасы қысқаша, рет-ретімен баяндалады.
Әзімбайдың ауылы және Назымның таңдауы
Ертеде он екі баулы өзбектің ішінде Әзімбай атты бай өмір сүріп, оның алты ұлы және сұлу қызы — Назым болады. Жасы он сегізге толған Назым көркімен де, сән-салтанатымен де елге әйгілі еді.
Күйеу таңдау кезі келгенде Әзімбай: «Қызымды таңдаған адамға қосамын, ниетті жұрт жиналсын», — деп жар салады. Айтулы күні көпшілік жиналады, бірақ Назымға келген жігіттердің ешқайсысы ұнамайды. Оның көңілі сырттай-ақ Қамбарға ауған еді, алайда Қамбар сол жиынға келмейді.
Қамбардың тегі, тірлігі және Назымның көңілі
Қамбар «Алпыс үйлі Арғын, тоқсан үйлі Тобыр» аталатын кедей рудың ішіндегі Әлімбайдың баласы болады. Ол — әрі батыр, әрі аңшы, мерген. Қамбар күнін «қара қасқа» тұлпарымен өткізіп, ағайын-туысын аңмен асырайды. Назым оны сырттай ұнатып, ықыласын білдіруге мүмкіндік іздейді.
Бір күні Қамбар аңнан қайтып келе жатып, Әзімбай ауылының маңынан өтеді. Бай ауылына түспей, жоқшылығын ойлап, іргеден ғана қырындап өте бермек болады: «Қымыз бар деп ақ үйге түсіп несі бар?» деп, өз-өзін тежейді.
Назымның айласы: өрмекпен бөгету
Қамбардың ауылға түспей өте шығатынын көрген Назым оны тоқтатудың амалын табады: жеңгелеріне жіп иіртіп, өрмек құрғызады. Өрмектің бір ұшын көлге, екінші жағын үйге тірей салып, Қамбар қайтатын жолға әдейі бөгет жасайды. Қымыз құйғызып, қонақ етуге даяр отырады.
Көріністің өзегі
Қамбар жолындағы өрмекті көріп, мұның Назымның әдейі істегені екенін сезеді. Ол көңіл ауып, ел-жұртын ұмытып кетуден сақтанып, қызға қарамай, тұлпарын қарғытып өте шығады.
Назым күйініп, өз қолымен құрған өрмегін қылышпен шауып тастайды да, батырға тіл қатады: үйге түсіп, сусын ішіп кетуге шақырады. Қамбар болса жоқшылықтың зары мен жауапкершілігін алға тартып, үйдегі қарттарын және кедей ағайынын асырау міндеті барын айтады.
Екі жүректің тартысы және ағайынның намысы
Назым Қамбарға құмарлығын жасырмай айтып, «талай байдың баласын саған тең көрмедім» деп, ауылына қонуын өтінеді. Ал Қамбар өзін кедей санағандықтан, Назымға тең емеспін деп тартыншақтайды.
Осы тұста Назымның бір ағасы екеуін көріп, «жалғыз атты кедейдің» Назыммен сөйлескеніне намыстанады да, інілерін жиып, жанжал шығармақ болады. Алайда Алшыораз атты ағасы керісінше, Қамбарды кемсітуге қарсы шығып: «Қамбар — Ноғайлының батыры, Назымды бұдан артық кімге береміз?» деп, елді тоқтатады.
Қараманның талабы және соғыстың басталуы
Бұл кезде Ноғайлы мен Өзбек елі қалмақпен жауласқан шақ екен. Қалмақ ханы Қараман Назымның даңқын естіп, оны алмақ болады да, Әзімбайға елші ретінде Керей ұлы Келмембетті жібереді. Елші тұспалдап сөз айтып, қызды сұратады.
Мұны ар санаған Алшыораз Келмембетті қорлап, құлақ-мұрнын шауып, қуып жібереді. Қараман мұны ауыр қорлық көріп, қалың қолмен аттанып келеді. Ел абыржып, қауіп күшейеді.
Қамбардың жорығы және жеңіс
Әзімбай ақылдаса келе, қалмаққа қарсы шығуға Қамбарды шақыртады. Тілек — елді аман алып қалып, Назымды да Қамбардың өзіне қосу. Қамбар атқа мініп, Қараманның шатырына барып тіл қатады. Екі батыр сөзге келіп, жекпе-жекке шығады.
Жекпе-жекте Қамбар Қараманды өлтіріп, қалмақ қолын жеңеді. Содан кейін ел той жасап, Назымды көп жасау-мүлікпен Қамбарға қосады.
«Қамбар» жырының мағынасы және ерекшеліктері
«Қамбар батыр» — халық әдебиетінің ең көне қабаттарына жататын батырлар жырының бірі. Мұндай эпостар әр халықтың ерлік пен батырлықты асыл құндылық деп танығанын көрсетеді.
Батыр — жеке адамнан гөрі халықтың жиынтық бейнесі
Қобыланды, Қамбар секілді батырлар жырда тек жеке тұлға ретінде ғана көрінбейді. Олар — халық бойындағы ерлік, қаһармандық қасиеттердің бір тұлғаға жинақталып, көркем бейнеге айналған үлгісі. Сондықтан батырдың күш-қайраты, қимылы, айбыны әсіреленіп, ірілетіліп суреттеледі: жыр батырды сүйген елдің ықыласын танытады.
Қазақ эпосындағы ең даңқты батырлар қатарында «Едіге», «Қобыланды», «Ер Тарғын» және «Қамбар» аталады.
Қамбардың әлеуметтік сипаты
Қамбардың ерекшелігі — оның кедей ортадан шығуы. Ол Тобыр ішіндегі ағайынға қорған болып қана қоймай, аңшылықпен асыраушы, адал азамат ретінде көрінеді. Жырдың идеялық өзегі де осы мінезді ардақтауға бейімделген.
Тарихи уақыт: «шабуыл-жортуыл» дәуірінің ізі
Батырлар жыры көбіне ел тарихының ең ерте кезеңдерін бейнелейді. Оқиғаны нақты бір жылға байлап айту қиын; шамамен алғанда, ол — жортуыл, қақтығыс жиі болған көне дәуірдің қоғамдық болмысынан туған эпикалық әңгіме.
Ауызша дәстүр және өлең құрылысының еркіндігі
«Қамбар» жыры жазба түрде емес, ауызша айтылып тараған. Соған сай өлең құрылысы да қатаң қалыпқа түспейді: шумақтары бірде қысқа, бірде ұзақ болып, айтушының әуені мен екпініне, оқиғаның қызуына, көңіл күйіне қарай түрленіп отырады.
- Шумақ өлшемі тұрақты емес: 4–5 жол да, 9–10 жолдан асатын ұзақ шумақ та кездеседі.
- Ұйқас еркін орналасады: кейде екі, кейде үш-төрт жол аралатып келіп отырады.
- Желдірме екпін басым; көбіне 7–8 буынды ырғаққа сүйеніп, ауызша айтуға ыңғайланады.
Теңеу мен сурет: жабайы табиғатқа жақын поэтика
Жырдың тілдік өрнегінде бір жайды ұзақ баяндап, әр қырынан қайталап суреттеу тәсілі мол. Теңеулердің басым бөлігі жабайы табиғаттан алынады: бөрі, түлкі, тазы, асау, бұғалықшы секілді бейнелер арқылы мінез бен қимыл нақтыланады.
Бұл — қалалық мәдениеттен гөрі табиғи ортаға жақын, «шабуыл-жортуыл» дәуіріне тән танымның айғағы. Осы тұрғыдан алғанда, жырдың ішкі мазмұны мен сыртқы түрі бір-бірімен табиғи қабысып жатады.