Мүсірәлі әулиенің баласы Қосым қожаның кереметтері

Аннотация

Ұрпақтан ұрпаққа мұра болып келе жатқан ұлы адамдардың игі істері мен даналық сөздері келер буынға қажет рухани қазына екені белгілі. Бұл жұмыстың құндылығы да — осы мұраны жинақтап, жүйелеуінде.

Мақсаты

Елі үшін еңбек еткен тарихи тұлғаны бүгінгі ұрпаққа таныстыру; адамгершілік пен имандылықты насихаттай отырып, жастардың дүниетанымын қалыптастыруға үлес қосу.

Жаңалығы

Мүсірәлі қожаға қатысты ұмытыла бастаған аңыздар мен ауызша деректерді қайта тірілтіп, бір арнаға түсіру.

Құрылымы

Кіріспе
Негізгі бөлім (4 тарау)
Қорытынды, ұсыныс
Сілтемелер, пайдаланылған әдебиеттер, қосымшалар

Зерттеу кезеңдері

1 Даярлық кезеңі: үш жүздің пірі ретінде танылған Мүсірәлі Жәдікұлының ұрпақтарымен сұхбат жүргізу.
2 Зерттеу кезеңі: өмірбаяндық дерек жинау; халық аузынан аңыз-әңгімелер хатқа түсіру; шырақшымен сұхбаттасу.
3 Қорғауға әзірлік: баяндама әзірлеу; қосымша материалдар, фотосуреттер және көрме дайындау.
4 Ұсынысты іске енгізу: жинақталған деректерді жүйелеу, саралау және баяндау.

«Халық Аллаға сеніп, ертеңгі күнін, ар жақтағы ана дүниеге баратын күнін ойлап, дүниедегі бүгінгі күннің күйбеңімен жүре бермей, Мұхаммед пайғамбарымыздың хадистеріне сәйкес өмір сүрсе...»

Н. Ә. Назарбаев

Кіріспе

Қазақ халқы үшін шыққан тегін, тарихи жолын білуге ұмтылу — терең тамырлы рухани дәстүр. «Жеті атасын білу» ұғымы жай ғана салт емес, ұлттың жады мен жауапкершілігін сақтайтын мәдени тетік. Әр ауылдағы көне көз қариялар — тарихтың тірі архиві: олар ұрпаққа әңгіме, аңыз, шежіре жеткізіп, өткен мен бүгінді жалғайды.

Шоңбай ақын жырындағы ишара

Жан берген жеті өлікке — Мүсірәлі,

Көрсетіп көп ішінде кереметті.

Үш жүздің кеңесінде Күлтөбеде,

Шешімін бір ауыздан ел ұнатты.

Керейттен қожа шықты Қосым атты,

Кісі екен аруағы мол, кәрі қатты.

Есіткен елдің бәрі таңырқапты...

Бұл жолдар Мүсірәлі әулиенің халық санасындағы беделін, ал Қосым қожаның даңқы кең тарағанын аңғартады.

Бұл жазбада халық арасында кең тараған Сопы Әзиз Мүсірәлі қожа туралы деректер, аңыздар және ұрпақтар жадында сақталған әңгімелер жүйеленіп беріледі.

Негізгі бөлім

2.1 Өмірдерегі

Негізгі дерек

Туған жылы: 1639
Қайтыс болғаны: 1721 (82 жас)
Шыққан тегі: Кіші жүз, Жеті ру бірлестігі, Керейт руы
Атауы: Сопы Әзиз, Әжіқожа (тақуалығы мен сопылығына байланысты)

Білім жолы

1656 жылы Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи медресесіне түседі.
1663 жылы «ақиқатты тану тағлиматының ахуны» дәрежесін алып бітіреді.
Шәкірттерге ана тілінде дәріс беріп, құлшылық ілімін түсіндіруге жол ашады.
Кей деректерде білімін Бағдат, Басра өңірлерінде толықтырғаны айтылады.

Шежірелік таралуы (қысқаша)

Қабылбек батыр — Рабиға — Күрзіхан (Ақсақал) — Бозаншар — Доспенбет — Сандаулы — Көне би — Дулат — Таз — Жандос — Жәдік — Мүсірәлі.

Бұл шежіре нұсқалары ауызша тарихқа сүйеніп жеткендіктен, әр өңірде таралу реті мен кейбір есімдерде айырмашылық кездесуі мүмкін.

Ағартушылық қызметі

Мүсірәлі қожа халықтан түскен садақа мен қайырым қаражатын ел ішінде көшпелі мектеп-мешіт ашуға, балаларды оқытуға жұмсағаны айтылады. Ер балалармен қатар қыз балалардың да оқуына мүмкіндік беріп, діни сауат пен дүниетанымды көтеруге еңбек сіңірген.

Қосым қожа және ұрпақтары

Кіші әйелі Мариямнан Қосым атты ұл туады. Деректерде Қосым қожа (1700–1780) кіші жүзге пір сайланып, ел бірлігін сақтауға араласқаны айтылады. Кей құжаттарда оның ұлы Әбужәлел (1729–1805) де пір болғаны аталады. Әрі қарай Нұрмұхаммедтің Орынбор шекаралық комиссиясына депутат болғаны (1817), Хасанқожа Қосымовтың елшілік қызмет атқарғаны туралы мәліметтер кездеседі.

2.2 Пірдің кереметтері: аңыздар, қағидалар, қолжазбалар

Жеті жарғыға үндес мұсылманшылық қағидалары

Ауызша деректерде Мүсірәлі қожаның Тәуке хан тұсындағы қоғамдық тәртіпке сай, мұсылманшылық қағидаларын жүйелеп, жұртқа таратқаны айтылады. Төменде сол қағидалардың негізгі мазмұны ықшамдалып берілді:

Теңдік және парыз: мұсылмандықты ерікті түрде қабылдаған әр адам діни бұйрықтарды орындауды міндет санайды.
Ана тілі: тіл — түсінісу құралы; ана тілін білу мен қадірлеу — адамның борышы. Хаққа сыйыну, тәубе ету сөзін көпшілікке түсінікті ана тілінде айту құпталады.
Құлшылық: Алла парыз еткен қағидаларды орындау — мұсылманның борышы.
Табиғатты қастерлеу: жер-су мен жаратылыс тепе-теңдігін бұзбай, аманатқа адал болу міндет.
Туыстық шегі: жақын туыстар арасында құдалыққа (некеге) тыйым салу туралы қағида айтылады.
Қоғамдық даулар: жесір, жер дауы сияқты мәселелер билер мен әзіреттер алдында Жеті жарғы негізінде шешілуі; өз бетінше өш алу, қан төгуге жол берілмеуі керек.

«Жеті өлікке жан берген» туралы әңгімелер

Аңыз-әңгімелерде Мүсірәлінің жас кезінде жол үстінде «өлік» деп жерлеуге әзірленген адамның кеудесі жылы екенін байқап, дұға оқып, сипау арқылы тірілткені айтылады. Кейін ауылда науқастан қайтыс болды делінген бойжеткен қызды да дұғамен тірілткені туралы әңгіме тараған.

Тағы бір нұсқада жұқпалы індеттен қайтыс болған бес баланы дұға оқып, сипау арқылы тірілткендігі айтылып, осыдан кейін «Жеті өлікке жан берген әулие» атауы бекігені баяндалады.

Пір сайлау сынағы туралы сюжет

Хан кеңесінде пір сайлауға қатысты сынақтарда ғұламалар көрегендігін көрсету үшін түрлі шарт орындалады: оттан жанбай шығу, сондай-ақ сиырдың ішіндегі бұзаудың түрі мен күйін дәл айту секілді. Аңыз бойынша, Мүсірәлі өзгелердің жорамалына қоса нақтылап айтып, шындыққа дәл келген.

Қосымның киесі туралы естелік (Дәуітқожадан тараған әңгіме)

Әңгіме желісінде Мүсірәлінің бәйбішесінен төрт ұлы, кейінгі әйелінен Қосым туғаны, Қосымның болмысы өзгеше көрінгені баяндалады. Көрегендікке қатысты екі сынақ айтылады: бірінде төрт ұл алыстан шаң көрініп, «жаугершілік шығар» деп жорамалдайды, ал Қосым «бір күншілік жерде бір адам келе жатыр» деп, сипаттап береді; келесіде ақ киіз үстінде секіру кезінде Қосымнан тоғыз тамшы қорғасын түскені — киесінің тоғыз ұрпаққа жететін ишара ретінде түсіндіріледі.

Дәстүрлі баталарда «Мүсірәлі пірлерден, Қосым сопы ерлерден медет болсын» деп бастау себебі де осы мазмұнмен байланыстырылып айтылады.

Қолжазба сипатындағы зиярат жазбалары

«Ең алдымен Алла, содан кейін Сопы Мүсірәлі Әзіз әруағы қолдасын! 2004 жылдың қыркүйек-қазан айларында келіп, зиярат еттім. Содан бері денсаулығым өте жақсы. 2005 ж. 2 қыркүйекте тағы келдім. Ризашылығымды білдіремін. Қашақбай ауылынан. Шүленбай Рита Қуанышқызы.»

«Бисмиллаһир-рахманир-рахим. Жаратқан Алла тағалам! Ақтөбеден келіп, Мүсірәлі атамызға зиярат етпек ниетімізді қабыл етіңіз. Әруағы желеп-жебеп, деніміз сау, отбасымыз аман болсын… Зиярат етушілер: Науша, Ибрагим, Иманғали, Қалампыр.»

Кесене туралы мәлімет

Мүсірәлі әулиеге арналған ескерткіш-кесене салу жұмысы 1998 жылы басталып, 2000 жылы аяқталғаны көрсетіледі. Кесене Алтай бекеті маңында, Әйтеке би кенті трассасы бойында орналасқан архитектуралық ескерткіш ретінде аталады. Құрылысқа қор құрылып, халықтан қаржы жиналып, көптеген мекемелер мен еңбек ұжымдары техника, материал және адам күшімен қолдау көрсеткені баяндалады.

2.3 Қосым қожаның кереметтері туралы аңыздар

Қосымқожа есімі Қазақстанмен қатар Өзбекстан, Қарақалпақстан өңірлеріне де мәлім болғаны, керемет қасиеттері туралы аңыздардың кең тарағаны айтылады. Ауыз әдебиеті табиғатына сай, оқиға желісі ұқсас болғанымен, өңірге қарай кейіпкерлері мен детальдары өзгеріп отырады.

Ел басқару ісіне араласуы

Аңыз бойынша, Әйтеке би Мүсірәліге жолығып, ел жаққа жүруін өтінгенде, Мүсірәлі «пірлікке Қосым жарайды» деп, кенже ұлын жіберген. Содан кейін Қосым Әлім руы арасында болып, ел ісіне араласқан.

«Үйге су толып, үйрек жүздірген»

Нағашы-жиендері «кереметіңді көрсет» дегенде, дұға қылған соң отырған киіз үйдің іші суға толып, үйрек жүздіргені туралы нұсқа бар.

Ұрылар мен тұман туралы

Бір әңгімеде ұрылар жылқы айдап кеткенде қалың тұманнан адасып, таңертең бастапқы орнына қайта шыққаны, кейін жылқылардың «шошқаға айналғандай» көрініп, қорқып кешірім сұрағаны айтылады.

Қосымқожа Мүсірәліұлы туралы бұлардан өзге де көптеген аңыз-әңгіме бар екені айтылады. Бұл мысалдар — сол кең тараған деректердің шағын бөлігі ғана.

2.4 Ұрпақтарының естеліктері

Жинақталған әңгімелер мен сұхбаттар Мүсірәлі баба есімінің ел жадында «пір», «әулие», «ағартушы» ұғымдарымен қатар жүргенін көрсетеді. Ұрпақ естеліктері көбіне үш арнаға тоғысады: рухани тәлім, елдік бірлікке шақыру, білім мен сауатқа жол ашу.

Бұл бөлімді толықтыру үшін сұхбат мәтіндерін, шежіре нұсқаларын және өңірлік естеліктерді бөлек қосымша ретінде жүйелеу ұсынылады.

Қорытынды және ұсыныс

Мүсірәлі қожа туралы деректер оның діни қайраткер ғана емес, ел ішінде білім мен тәрбие ісіне ықпал еткен тұлға ретінде сипатталатынын аңғартады. Аңыздар мен естеліктердің негізгі өзегі — халықты имандылыққа, бірлікке, әділетке ұйыстыру және ана тілінде ұғындыру арқылы рухани тәрбие беру.

Ұсыныс 1

Мүсірәлі мен Қосым қожаға қатысты аңыздарды өңірлер бойынша салыстырып, ортақ мотивтер мен айырмашылықтарды көрсететін жинақ жасау.

Ұсыныс 2

Кесене, зиярат жазбалары, шежіре нұсқалары мен сұхбаттарды цифрландырып, жастарға қолжетімді форматта (мультимедиа, көрме, оқу құралы) ұсыну.