СПИД вирусының қай жылы кім ашқаны туралы
СПИД – ХХІ ғасыр індеті
Соңғы жылдары әлем халқының назары иммунитет жетіспеушілік синдромы — СПИД дертіне ерекше ауып отыр. Бұл ауру туралы күн сайын дерлік ақпарат таратпайтын газет-журнал, теледидар немесе радио арнасы аз. Қатердің ауқымы кеңейген сайын, әр адам оның алғашқы белгілерін, жұғу жолдарын және сақтану тәсілдерін білуге тиіс.
Мақсаты
- СПИД-тің алдын алу және жұғу жолдарын түсіндіру.
- Сақтану, қорғану мәдениетін қалыптастыру.
- Салауатты өмір салтын насихаттау.
- Жаман әдеттен аулақ болуға, адамгершілікке тәрбиелеу.
Қолданылатын материалдар
Мұндағы мақсат — ақпаратты құрғақ түрде емес, өмірлік мысал мен талқылау арқылы саналы түсінікке айналдыру.
Ұйымдастыру
- 1Оқушылармен амандасу.
- 2Түгелдеу.
Вирус қалай ашылды?
Адамда иммунитет тапшылығын туғызатын вирус — ВИЧ-1 — 1983 жылы француз вирусологы Люк Монтанье тарапынан анықталды. 1984 жылы америкалық ғалым Роберт Галло вирустың қасиеттерін жан-жақты зерттеп, ғылыми түрде жариялады.
Вирус ағзада қалай «жұмыс істейді»?
ВИЧ адам ағзасына енгеннен кейін қанның лимфоцит жасушаларына еніп, олардың генетикалық аппаратына байланысады да, тез көбейе бастайды. Соның салдарынан жасуша бұзылып өледі, ал жаңа вирустар басқа жасушаларға таралып, үдеріс қайталана береді.
Лимфоциттердің біртіндеп азаюы ақырында иммунитет тапшылығына әкеледі. Ең қауіпті тұсы — жасырын кезең: ол жылдар бойы (тіпті ондаған жылға дейін) созылуы мүмкін. Бұл уақытта адам өзін аурумын деп сезінбеуі ықтимал, бірақ басқаларға жұқтыру қаупі сақталады.
Өмірлік ескерту: тәуелділік пен салдары
Төмендегі монолог — тәрбиелік мазмұндағы көркем мәтін. Оның негізгі ойы: жаман әдет, әсіресе есірткі мен инъекция арқылы қолдану адам өмірін ауыр трагедияға әкелуі мүмкін.
Монологтан үзінді (ықшамдалған, тілдік тұрғыда өңделген)
«Мен ерке болып өстім, айтқанымның бәрі орындалды. Тәртіпсіздігім үшін мектеп ауыстырдым. Кейін жаман ортаға түсіп, темекі мен есірткіге әуестендім. Алғашында оның қасіретін түсінбедім. Бірте-бірте инемен қолдануға дейін бардым...»
«Жылдар өтті. Әкем өмірден өтті. Анамның бар жиғаны есірткіге кетті. Ақыры ауруханаға түстім. Дәрігерлер СПИД диагнозын қойды. Бірнеше жыл бойы білмей жүріппін...»
«Жас жеткіншек, соңғы аманатым: темекіге де, ішімдікке де, есірткіге де жоламаңдар. Бұл кеселдің соңы — орны толмас өкініш».
Негізгі тәуекел
ВИЧ көбіне есірткіні инъекция арқылы қолданғанда, ортақ ине/шприц пайдаланудан жұғады.
Қарапайым қорғаныс
Ішімдік, темекі, токсикомания, есірткі — ойды да, бойды да өсірмейді; керісінше денсаулықты әлсіретіп, өмір жасын қысқартады. Дені сау, жаны сау болудан артық байлық жоқ.
ВИЧ/СПИД туралы маңызды деректер
Жұғу жолдары
- Қан арқылы: қан құю кезінде қауіпсіздік сақталмаса немесе бір рет қолданылатын инені қайта пайдалану салдарынан.
- Жыныстық жолмен: қорғаныссыз қатынас кезінде.
- Анадан балаға: жүктілік кезінде, босану кезінде немесе емізу арқылы (медициналық бақылаусыз жағдайда).
АИТВ/ВИЧ және қоғам
ВИЧ (қазақша АИТВ) жұқтырғандар мен СПИД-пен ауыратындардың саны бір кезеңдерде жылдам өскені туралы деректер баспасөзде жиі айтылды. Бұл мәселе — тек медицинаға ғана емес, әлеуметтік жауапкершілікке де қатысты.
Кей дереккөздерде Қазақстан бойынша әр жылдары әртүрлі көрсеткіштер келтірілген (аймақтық ошақтар ретінде Қарағанды, Теміртау, Алматы аталған). Мұндай сандар уақыт өте өзгеретінін ескеріп, ресми статистиканы әрдайым денсаулық сақтау органдарының жаңартылған мәліметтерінен нақтылаған жөн.
Денсаулықты қорғайтын сөз: мақал-мәтелдің тәрбиелік күші
Халық даналығы ғасырлар бойы сұрыпталып, ұрпаққа бағыт-бағдар беретін тәлімге айналды. Мақал-мәтелдер зиянды әдеттердің зардабын да астарлап жеткізеді: кейде бір жылы сөз адамның өзіне деген сенімін күшейтіп, дұрыс таңдау жасауына себеп болады.
Ішпеген, шылым шекпеген —
жасайды жылдар көптеген.
Ұзартқың келсе ғұмырды —
таста арақ пен шылымды.
Темекінің кермегі —
еріккеннің ермегі.
Шарап-арақ ішіңе көшеді,
ақыл шөлмек ішіне түседі.
Жабылады шарабыңды ішерде,
бәле төнсе, жоқ араша түсерге.
Жасында темекісін будақтатқан —
күркілдеп қартайғанда сұлап жатқан.
Адам арақты ішеді,
ақыл арақты ішеді.
Әуелі өзің сақтан, сақ боп жүр,
одан кейін өзгелерді сақтандыр.
Өзіңді тексер: қысқа тест
Төмендегі сұрақтар ақпаратты бекітуге арналған. Жауапты таңдаңыз.
1) СПИД жұқпалы ма?
а) Иә ә) Жоқ
2) СПИД-ті тудыратын вирус қалай аталады?
а) Кох таяқшасы ә) ВИЧ/АИТВ б) А вирусы
3) ВИЧ-1 алғаш анықталған жыл?
а) 1983 ә) 1985 б) 1956 в) 1988
4) Ауру белгілері бірден байқала ма?
а) Иә б) Жоқ
5) СПИД/ВИЧ қандай жолдармен таралуы мүмкін?
а) Жыныстық жолмен ә) Қан арқылы б) Тағам арқылы в) Жәндіктер арқылы г) Кір қол арқылы
6) Қай континентте адамдар СПИД-пен ауырғанын білмеген?
а) Африка ә) Азия б) Америка г) Австралия
7) Қазақстанда СПИД/ВИЧ мәселесі кімдерге қатысты болуы мүмкін?
а) Жастар ә) Балалар в) Ересектер
8) СПИД/ВИЧ жұқтыру қаупі қандай жағдайда жоғарылайды?
а) Нашақорлық ә) Әңгімелесу кезінде в) Темекі шегу г) Жезөкшелік
9) Дүниежүзілік СПИД-пен күрес күні
а) 1 қазан ә) 1 желтоқсан б) 1 қаңтар
10) Кей деректерде СПИД-пен ауырған адамдарды бөлек аралға орналастырып, жағдай жасайтын ел ретінде қайсысы аталады?
а) Жапония ә) Канада б) Қытай в) Куба
Қорытынды ой
СПИД — адамзат алдында тұрған күрделі мәселе. Ол тек медициналық емес, әлеуметтік жауапкершілікті де талап етеді. Салауатты өмір салтын ұстану, зиянды әдеттен бас тарту, қауіпсіз мінез-құлық мәдениетін қалыптастыру — әр адамның өз болашағына жасаған нақты қамқорлығы.
Дереккөз: http://www.tarbie1853-spid.html