Сақтардың оңт

Темір дәуіріндегі Қазақстан тұрғындарының шаруашылығы

Темір дәуірінде Қазақстан аумағында шаруашылықтың сипаты табиғи ортаға, климатқа және қоныстану үлгісіне қарай айқын ажырады. Еңбек өнімділігі артты, көлік ретінде жылқы кеңінен қолданылды, ал темірді игеру өндіріс пен тұрмыста жаңа мүмкіндіктер ашты.

Негізгі ұғымдар

Экстенсивті мал шаруашылығы — жайылымды кең аумақта пайдалану арқылы мал өсіру.
Богарлық жер өңдеу — суаруға сүйенбей, табиғи ылғалмен егіншілік жүргізу.
«Жоғалған үлгі» әдісімен құю — мүсін/бұйым үлгісін балқытып жойып, орнына металл құю арқылы жасау.

Жоспар

1 Көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығына өту. Жеке меншік қатынастары.
2 Жер өңдеу және ирригация.
3 Қолөнер.
4 Сауданың дамуы. Дала жолының маңызы.

Көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы, қоғамдық қатынастар

Темір дәуірінде (б.з.б. VII ғасырдың басы) адам еңбегінің өнімділігі едәуір артты. Темір өндіру мен өңдеу қосымша өнім көлемін ұлғайтып, шаруашылық құрылымының күрделенуіне ықпал етті. Көлік ретінде жылқының маңызы күшейіп, кеңістікті игеру мүмкіндігі артты.

Шаруашылықтың негізгі түрлері

Табиғи орта мен климаттық жағдайларға байланысты мал шаруашылығының үш үлгісі кең тарады:

Көшпелі — жыл бойы жайылым ауыстырып қоныс аудару.
Жартылай көшпелі — маусымдық көшу мен тұрақты қыстаудың қатар жүруі.
Отырықшы — тұрақты қоныс пен егіншілікке бейімделген өмір салты.

Техника, тұрмыс және жеке меншік

Темірден ер-тұрман әбзелдері (ауыздық және т.б.), қару-жарақ, тұрмысқа қажет жаңа бұйымдар жасалды.
Көшпелі тұрмыста киіз үй, арба, күйме кеңінен қолданылды.
Малға және жерге отбасылық меншік нығайып, қауымдар арасында жайылым мен мал үшін қақтығыстар жиілей түсті.

Тайпалық бірлестіктердің қалыптасуы

Ерте темір ғасыры кезеңінде (б.з.б. I мыңжылдықтың ортасы) Қазақстан аумағында тайпалық одақтар қалыптасты. Оңтүстік, шығыс және орталық өңірлерді мекендеген тайпалар сақ тайпалар одағына, ал батыс пен солтүстіктегі тайпалар савромат тайпалық бірлестігіне бірікті. Археологиялық деректер бұл бірлестіктерде мемлекеттілік нышандары болғанын аңғартады.

Археологиялық мәдениеттер мен ескерткіштер

Сақ ескерткіштері

Оңтүстік өңірлердегі Бесшатыр, Есік обасы, Түгіскен, Ұйғарақ сияқты ескерткіштер сақтардың мәдениеті мен өнеріндегі бірегей жетістіктерді көрсетеді.

Шығыс Қазақстан кезеңдері

Майәмір (б.з.б. VII–VI ғғ.)
Берел (б.з.б. V–IV ғғ.)
Құлажорға (б.з.б. III–I ғғ.)

Шілікті (Майәмір кезеңі) және Берел қорғандарынан алынған деректер сақтардың әлеуметтік жағдайын, тұрмыстық заттарын, шаруашылығы мен дүниетанымын айқындауға мүмкіндік береді.

Орталық Қазақстан: Тасмола мәдениеті

Орталық Қазақстан тайпалары Тасмола мәдениетін қалдырды. Жазба деректерде оларды массагеттер немесе исседондармен байланыстырады. Тас тізбектері мұртқа ұқсай орналасатындықтан, мұндай ескерткіштер «мұртты обалар» деп аталады. Бұл архитектуралық кешендер қола дәуірінен жалғасқан табынушылық құрылыс дәстүрлерін айқын көрсетеді.

Савромат–сармат ескерткіштері

Савромат–сармат ескерткіштері әсіресе Елек өзені бойында көп шоғырланған. Бесоба, Целинный, Сынтас қорымдарының құрылысы мен табылған бұйымдар бұл тайпаларда қолданбалы өнердің жоғары деңгейде болғанын дәлелдейді.

Діни нанымдар, өнер және этникалық кеңістік

Наным-сенімдер мен көркем дәстүр

Ежелгі көшпелілердің діни түсініктерінде отқа, күнге, ошақ пен от басына, ата-баба аруағына табыну маңызды орын алды. Пұтқа табыну және тылсым күшке сену де сақталды. Қолданбалы өнерде скиф-сібір «аң стилі» кең тарады: жануар бейнелері арқылы әлем туралы түсінік, билік пен қорғаушы күш идеялары көрініс тапты.

Қоныстану аймақтары

Батыс және Солтүстік Қазақстанда — савромат мәдениеті тайпалары (аландардың арғы тегі).
Шығыс Қазақстанда — аримаспылар.
Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанда — тиграхауда сақтары.
Арал маңында — массагеттер.

Жазба деректер: негізгі топтар

Темір дәуіріндегі тайпалық бірлестіктер туралы жазба деректемелер екі негізгі топқа бөлінеді:

Көне авторлар

Геродот, Ксенофонт, Птолемей және басқа да антикалық авторлар далалық тайпалар туралы мәлімет қалдырды.

Ахемен әулетінің сына жазбалары

Ежелгі парсы деректерінде сақтардың бірнеше тобы аталады: хаумаварга, тиграхауда, тиай-парадрайа сақтары.

Оқу мақсаты

Білім

Көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы туралы толыққанды мәлімет беру, оның табиғи-географиялық факторлармен байланысын ашу.

Түсіндіру

Жеке меншік қатынастарының қалыптасуында өндіріс құрал-жабдықтарының (әсіресе темір бұйымдарының) рөлін дәлелдеу және әлеуметтік өзгерістермен байланыстыру.

Бекіту сұрақтары

1 Көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығына өту қандай факторларға байланысты болды? Жеке меншік қатынастары қалай күшейді?
2 Жер өңдеу тәсілдері қандай болды?
3 Ирригация дегеніміз не, ол қандай мақсатта қолданылды?
4 Сауданың дамуында Дала жолының маңызы қандай болды?