Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт - азаттық көтеріліс

Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтерілістің негізгі себептері Ресей империясының қазақ даласындағы хандық билікті жоюы, шекаралық аймақтарда жаңа бекіністер салуы, қазақ жерлерін күштеп тартып алуды жалғастыруы және қазақ қоғамындағы әлеуметтік қатынастардың шиеленісуі болды.

XVIII–XIX ғасырлардағы өзге көтерілістермен салыстырғанда бұл қозғалыстың басты ерекшелігі — оған үш жүздің бұқара халқының түгелге дерлік қатысуы. Күрестің кең қанат жайып, бүкілхалықтық сипат алуы Кенесары қозғалысының саяси табиғатын айқындады.

Кенесары жетекшілік еткен күреске ру басылары, билер және ауқатты топ өкілдері де қатысты. Олардың қатарында Ш. Едігенов, Шорман Күшіков, Мұса Шорманов және басқа тұлғалар аталады.

Ерекше атап өтерлік жайт — Кенесарыға белсенді қолдау көрсеткендердің бірі оның әпкесі Бопай болды. Ол күйеуі Семекені және оның туыстары сұлтан Сортек пен Досан Әбілқайыровты көтеріліске қосылуға үгіттейді. Олар келіспеген соң, Бопай күйеуін тастап, баласымен бірге көтерілісшілерге қосылып, Кенесарының бір отрядын басқарған.

Күрестің негізгі мақсаты — Абылай хан тұсындағы Қазақ хандығының аумақтық тұтастығын қалпына келтіру және Ресей құрамына кірмеген қазақ жерлерінің тәуелсіздігін сақтап қалу болды.

Кенесары ашық соғысқа кіріспес бұрын дипломатиялық жолды да пайдалануға тырысты. 1837 жылдың көктемінде ол патша үкіметіне бірнеше хат жолдап, жаңа бекіністер салуды тоқтатуды, салынған бекіністерді бұзуды және орыс әскерлерінің қазақ даласына ішкерілей енуін доғаруды талап етті.

Алайда бұл хаттар патша әкімшілігі тарапынан жауапсыз қалды. Соның нәтижесінде Кенесары 1837 жылдың күзіне қарай ашық күреске шықты.

1837 жылғы қарашада Кенесары сарбаздары Петропавлдан оңтүстікке қарай бет алған керуенді қорғаған Ақтау бекінісінің казак отрядына шабуыл жасады.

1838 жылы Кенесары әскері Ақтау мен Ақмола арасындағы шептерге соққы беріп, Симоновтың отрядын талқандады. Нәтижесінде көтерілісшілер бірқатар қару-жарақ пен оқ-дәріні қолға түсірді.

1838 жылдың күзінде жазалаушы әскерлермен бірнеше мәрте қақтығыс болды. Солардың ішіндегі ең кескілескен шайқастардың бірі — мықты бекіністердің бірі саналған Ақмола бекінісі үшін ұрыс. Бекіністі аға сұлтан полковник Қоңырқұлжа Құдаймендиннің жасағы және старшина Карбышев басқарған гарнизон қорғады. Кенесары әскері бекіністі өртеп, біраз әскерді тұтқындап, қару-жарақ олжалады.

1838 жылдың соңына қарай Кенесары Орынбор әскери губернаторлығына қарасты Ырғыз бен Торғай өңіріне көшті. Сол кездегі Орынбор генерал-губернаторы граф В.А. Перовский бастапқы кезеңде мәселені бейбіт жолмен шешуге ұмтылды.

Келіссөздер нәтижесінде Кенесары мен Перовский арасында уақытша бітім жасалып, көтерілісшілер шекара шебіне шабуыл жасамауға уәде берді. Бұл тыныштық 1842 жылға дейін созылды. Дегенмен Батыс Сібір генерал-губернаторлығының отрядтарымен қарулы қақтығыстар толық тоқтаған жоқ.

Мемлекеттік құрылым қайта ұйымдастырылды: Хан Кеңесі құрылып, оған батырлар, билер, сұлтандар, сондай-ақ ерлігімен танылған және дипломатиялық қабілеті бар сенімді жақтастар кірді.

Дипломатиялық қызмет жолға қойылды. Хан жарлықтары мен Хан Кеңесінің шешімдерін таратып, түсіндіріп, орындалуын талап ететін арнайы басқарма жұмыс істеді.

Салық жүйесіне өзгерістер енгізіліп, әскери салада қатаң тәртіпке бағынған, далалық соғыс жағдайына бейімделген мыңдықтар және жүздіктер түріндегі жасақтар ұйымдастырылды.

Орынбор губернаторымен уақытша келісімнен кейін Кенесары 1841–1842 жылдары Қоқан хандығының қол астындағы қазақ жерлерін азат етуге кірісті. Нәтижесінде Созақ, Сауран, Ақмешіт, Жаңақорған қалалары қоқандықтардан босатылып, Түркістан қаласы қоршауға алынды.

Қоқан хандығы Кенесарымен келіссөз жүргізуге мәжбүр болды. Қоқандықтарды талқандауда Сырдария бойындағы Жанқожа Нұрмұхамедұлы бастаған қазақтардың қолдауы мен шайқастарға белсенді қатысуы маңызды рөл атқарды.

1842 жылы В.А. Перовский Петербургке шақырылып, оның орнына Орынборға генерал-губернатор болып Обручев тағайындалды. Оның көзқарасы Перовскийге қарағанда қатаңдау болды. Осыны пайдаланған Сібір губернаторы Горчаков Кенесары ауылына шабуыл жасау үшін Сотников басқарған отряд жіберіп, бітімді іс жүзінде бұзды.

1843 жылғы 27 маусымда патша Николай І Кенесары қозғалысын басу үшін қазақ даласына ірі әскери жорық ұйымдастыру туралы бұйрық беріп, Кенесары ханның басын әкелген адамға 3000 сом сыйақы тағайындады.

Бұл кезеңде Кенесарының шамамен 20 мыңдай әскері болды. Ол жазалаушы отрядтардың бір-бірімен қосылуына мүмкіндік бермей, оларды бөліп-бөліп соққы беруді көздеді. Өз жасақтарының бір бөлігін Батыс Сібірден шыққан отрядқа қарсы бағыттап, Ұлытауға қарай шегіне ұрыс жүргізу арқылы қарсыласты басқа жаққа бұрып әкетті.

Кейін Лебедев көтерілісшілерге қарсы дәрменсіздігі үшін Орынборға шақыртылып, қызметінен босатылып, сотқа тартылды. Ал Кенесары негізгі күшімен Константиновск бекінісіне шабуыл жасап, 1844 жылдың 20-нан 21-не қараған түні Өлкеаяқ өзені бойында Ахмет Жантөрин отрядын қоршауға алып талқандады.

1844 жылы Ыстықкөл маңындағы қырғыздар атынан Бұғы руының манаптарының бірі Боранбай Бекмұратов патша Николай І-ге Ресей билігін мойындауға дайын екенін хабарлайды. Алайда жердің шалғайлығын сылтауратып, патша бұл ұсынысты жауапсыз қалдырды.

Қырғыз билеушілерінің Ресейге бейім танытуы Кенесарыны алаңдатты. Қақтығыс қарсаңында манаптар Орман, Жантай, Жанғаралы Батыс Сібір губернаторына хат жазып, Ресей құрамына қабылдауды сұрап, Кенесарыға қарсы күресте қолдау көрсетуді өтінді. Бұл жағдай қарама-қайшылықты күшейтті.

1846 жылдың басында Кенесары хан әскерлерімен Балқаш көлінің маңына қоныс аударды. Патша үкіметі көтерілісті түбегейлі жою үшін генерал-майор Вишневский басқарған ірі отрядты аттандырды.

Сол жылы Кенесары қоқандықтардан Әулиеата (Тараз) мен Мерке қалаларын қайтарды. Осы тұста Ұлы жүздің қолдаушысы Саурық батыр қырғыз батыры Жаманқораны өлтіреді. Бұған жауап ретінде қырғыздар Саурық батырдың ауылын шауып, батырды жігіттерімен бірге өлтіріп, мал-мүлкін тонап кетеді. Бұл оқиғалар қазақ-қырғыз қатынасын одан әрі ушықтырды.

Патша үкіметі қақтығысқа ашық араласпай, керісінше, Алатау өңірін өз ықпалына бағындыруды жеңілдету үшін екі туыс халықтың өзара әлсіреуін көздеді.

1847 жылы Кенесары хан 10 мың сарбазымен қырғыз жеріне кіріп, оларды Қоқан езгісіне қарсы бірлесіп күресуге шақырды. Алайда Кенесары ханның соңғы шайқасы қырғыздардың Кекілік-Сеңгір өңірінде өтті. Қырғыз манаптары, Вишневский отряды және Қоқан әскерлері «Алмалы сай» шатқалында Кенесары сарбаздарын үш жақтан қоршауға алды.

Таулы аймақтағы ұрыс жағдайы Кенесары әскеріне басымдық бермеді. Сонымен бірге Рүстем сұлтан мен Сыпатай батыр бастаған жасақтардың ұрыс алаңынан кенет шегінуі жағдайды қиындатты. Қаһармандық шайқаста Кенесары хан 32 қазақ сұлтанымен бірге тұтқынға түсіп, Наурызбай батыр қаза тапты.

Кенесары бастаған азаттық күресті кейін оның ұлы Сыздық сұлтан жалғастырды. Күресте Ағыбай, Аққаш, Басығара, Жанайдар, Жәуке, Иман, Байсейіт, Сұраншы, Жоламан секілді батырлар жанқиярлықпен қолдау көрсетті.

Дегенмен Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс жеңіліс тапқанына қарамастан, қазақ халқының тарихында өшпес із қалдырды. Бұл күрес қазақ мемлекеттілігін қайта жаңғыртуға ұмтылған, тарихи маңызы зор кезең ретінде бағаланады.