Оқушылардың өзара әрекеттестігін ұйымдастыру нәтижесінде дәстүрлі оқыту барысында кездесетін кейбір қиыншылықтар азаюда
Ұжымдық танымдық іс-әрекет: оқу мен тұлғалық дамуды ұштастыратын мүмкіндік
Оқушылардың ұжымдық танымдық іс-әрекеттері оқу процесінде туындайтын қарама-қайшылықтарды шешуге және оқушылардың тұлғалық қасиеттерін дамытуға кең мүмкіндік береді. Бұл туралы Т.Е. Конникова және оның шәкірттері мектептерде жүргізген зерттеулердің нәтижелері айқын дәлел келтіреді: сабақ барысында ұжымдық танымдық жұмыс оқушының тұлғалық дамуын қолдауға, материалды тереңірек түсінуге және оқу әрекетіне белсендірек қатысуға жағдай жасайды.
Негізгі ой
Жақсы ұйымдастырылған ұжымдық оқу іс-әрекеті білімді игеруді күшейтіп қана қоймай, өз бетінше ойлауды, жауапкершілікті және тұлғааралық қатынастарды дамытатын орта қалыптастырады.
Зерттеулер нені көрсетеді?
Материал көлемі мен түсіну тереңдігі
Ұжымдық жұмыс барысында оқушылар меңгеретін материал көлемі артып, оны терең түсінуге мүмкіндік туады. Бірлескен әрекет түсіндіру, нақтылау, салыстыру сияқты ойлау амалдарын табиғи түрде іске қосады.
Біріккен жұмыстың нәтижелілігі (А. Синицкая)
А. Синицкаяның жасөспірімдермен жүргізген зерттеулерінде біріккен жұмыстың сапасы жеке орындалатын жұмысқа қарағанда жоғары екені байқалған: әдеттегі жеке жұмыс кезінде оқу материалының шамамен 60–70%-ы меңгерілсе, оқушылардың өзара әрекеттесуі арқылы бұл көрсеткіш 89%-ға дейін жетеді.
Өз бетінше ойлауға қолайлы орта (Л.А. Ростовецкая)
Л.А. Ростовецкая эксперименттік жұмыстарының нәтижесінде сапалы ұйымдастырылған ұжымдық оқу іс-әрекеті өз бетінше ойлауды дамыту үшін ең қолайлы жағдай жасайтынын тұжырымдаған. Мұндай ортада пікір айту, дәлелдеу, сұрақ қою және жауап іздеу мәдениеті қалыптасады.
Ұжымдық жұмыстың жоғары сатысы — бірін-бірі оқыту
Зерттеушілер ұжымдық оқу іс-әрекетін ұйымдастыру мүмкіндіктерін іске асырудың жоғары деңгейі бірін-бірі оқыту екенін атап көрсетеді. Бұл тәсіл оқушылардың белсенділігін, ізденімпаздығын арттырып, оқу барысындағы жауапкершілік сезімін күшейтеді.
Неліктен ұжымдық жұмыс тиімді?
Уақытты үнемдеу және дағды қалыптастыру
Есеп шығару, жаттығу орындау кезінде күшті біріктіру ұғымдарды, біліктер мен дағдыларды қалыптастыруға жұмсалатын уақытты қысқартады. Фронтальды және жеке оқытумен салыстырғанда нәтиже тезірек және тұрақтырақ бекітіледі.
Қиындықтарды азайту
Өзара әрекеттестік дәстүрлі оқытуда кездесетін бірқатар қиындықтарды әлсіретеді: сабаққа қатыспайтындардың, үй тапсырмасын орындамайтындардың саны азаяды, ал танымдық белсенділік пен шығармашылық ізденіс артады.
Жедел кері байланыс
Ұжымдық әрекет оқу материалының қалай меңгеріліп жатқанын бақылауға, оқу барысындағы «осал тұстар» туралы оқушыдан кері ақпаратты жедел алуға мүмкіндік береді. Бұл өзекті дидактикалық мәселелерді нақты сабақ үстінде шешуді жеңілдетеді.
Кооперация мен интеллектуалдық дамудың ішкі байланысы
Қазіргі уақытта кооперациялық қатынастар мен ойлаудың интеллектуалдық құрылымының мазмұны арасында ішкі байланыс бар екені дәлелденіп отыр. Бірлескен жұмыс оқушыларға оқу әрекетін реттеуді, өзара қолдау көрсетуді және нәтижеге бірге жетуді үйретеді.
Тәрбиелік әсері және тұлғааралық қатынастар
Ұжымдық танымдық іс-әрекет оқытудың тәрбиелік тиімділігін арттырады: тұлғааралық қатынастардың қалыптасуына оң ықпал етеді, сыныпта қолайлы психологиялық ахуал орнатуға және ұжымдық психологияның қалыптасуына көмектеседі.
Ұжымдық жұмыстар барысында оқушыларда жолдастық, достық және ұжымдық сезімдер нығаяды. Ұжыммен орындалатын тапсырмалар адамгершілікке сай қарым-қатынас тәжірибесін жинақтауға мүмкіндік беріп, қоғамдық бағыттылық пен шығармашылық дараланудың үйлесімінде тұлғалық сапаларды қалыптастырады.
Жауапкершілік пен құндылықтық қатынас
Ұжымдық танымдық іс-әрекет оқу еңбегінің ұжымдық біліктерін меңгертеді, жаңа мінез-құлықтық позицияны қалыптастыруға ықпал етеді, оқудың құндылықтық мағынасын тереңдетеді және оқуға жауапкершілікпен қарауды орнықтырады.
Субъектілік позиция және өнімділік
Оқу жұмысын осылай ұйымдастыру оқушылардың бір-бірімен еркін араласуына жағдай жасап, оқу еңбегінің өнімділігін арттырады. Сонымен бірге ұжымның да, ондағы әр оқушының да субъектілік позициясының қалыптасуына көмектеседі.
Ұжымдық танымдық іс-әрекеттің негізгі белгілері
Оқу-танымдық іс-әрекеттің ерекшеліктерін ескере отырып, ұжымдық және біріккен жұмыстарға тән негізгі белгілерді төмендегідей жүйелеуге болады:
- Бірыңғай мақсат пен жалпы мотивтің болуы: қоғамдық маңызды мақсатқа жету үшін ұжым мүшелерінің күшін біріктіру қажеттігін түсіну.
- Жұмыс пен қызметті тиімді бөлу: әр мүшенің білім, білік, дағдыны меңгеруін қамтамасыз ететін тапсырмаларды орынды үлестіру.
- Өзара жауапкершілік пен тәуелділік: нәтижеге жету жолында бір-біріне сүйену және ортақ міндетті сезіну.
- Басқару және өзіндік бақылау қажеттігі: бірлескен жұмыс барысында әрекетті үйлестіру, қажет кезде өзара бақылау жасау.
- Бірыңғай кеңістік және бір мезгілде орындалу: ұжым мүшелерінің жеке әрекеттерінің бір уақытта жүзеге асуы.
- Жалпы нәтиженің болуы: ортақ өнімге, ортақ қорытындыға келу.
Тәжірибедегі шынайы көрініс
Дегенмен күнделікті тәжірибеде ұжымдық танымдық іс-әрекеттің барлық белгілері әрдайым бірден толық көріне бермейді. Ұжымдық жұмыстың «ұжымдық» деңгейі әртүрлі болады: қатысушылар арасындағы қарым-қатынас сипаты да, өзара ықпалдастықтың түрлері де сан алуан.
Соған қарамастан, ұжымдық танымдық іс-әрекет тұлғаны дамыту барысында пайда болатын қарама-қайшылықтарды шешуде барабар құрал бола алады: өз әрекетін реттеу тетіктері қалыптасады, нәтижелі кері байланыс орнығады, ал ұтымды қарым-қатынас пен өзін-өзі бағалауға сәйкес келетін қолайлы социометриялық мәртебеге жетуге жағдай жасалады.