ТМД елдерiндегi ақша реформалары
Кеңес рублi аймағының ыдырауы және алғашқы ақша реформалары
КСРО құрамынан бөлініп шыққан әрбір мемлекет өз бетінше ақша реформасын жүргізуге бет бұрды. Кейбір елдерде реформалар кемшіліктер мен үйлесімсіз шешімдерге ұрынды. Алайда ТМД елдерінің барлығына ортақ басты мәселе — экономикалық ахуалдың күрт нашарлауы еді.
1991 ж. қаңтар
Салымдардан қолма-қол ақша беруге шектеу енгізілді: тұрғылықты жері бойынша жинақ банктері арқылы айына 500 рубльден аспайтын мөлшерде ғана берілді, төлқұжатқа белгі соғылды.
«Павлов» реформасының салдары
Айналыстан 8 млрд рубль алынып тасталды, бірақ бұл рубльдің сатып алу қабілетін арттырмады.
Эмиссия және тапшылық
Қайта құру кезеңінде өндіріс құлдырауымен қатар айналыстағы ақша массасы өсті. Тауар мен азық-түлік көбіне сырттан әкелінді.
Импортты қаржыландыру үшін валюта қажет болды: 1,63 млрд АҚШ доллары көлеміндегі түсім алтын сатудан қамтамасыз етілді (1989 ж. — 300 т, 1990 ж. — 234 т). 1990 жылы нақты ақшаның эмиссиясы 25 млрд рубль болды. Алайда бұл көлем бос тұтыну нарығымен сәйкес келмеді.
1991 жылғы айырбастау шаралары
1991 жылғы қаңтарда 1961 жылғы 50 және 100 рубль купюраларын КСРО Мембанкінде төлем ретінде қабылдауды тоқтату және айырбастау тәртібін өзгерту туралы Президент жарлығы мен Министрлер Кабинетінің қаулысы қабылданды. Айналысқа 1991 жылғы жаңа купюралар енгізіліп, жеке тұлғаларға ақшаны айырбастау үшін үш күн берілді.
КСРО ыдырағаннан кейін кеңестік валюта — рубль — алғашқы кезеңде ТМД-ға кірмейтін елдерді қоса алғанда, тәуелсіз мемлекеттердің аумағында айналыста қала берді. Бірақ саяси тәуелсіздікке ұмтылыс және жоспарлы-әкімшілік жүйеден нарыққа өтудің жаңа құқықтық-экономикалық негіздері қалыптасып үлгермегендігі біртұтас валютаны сақтауға мүмкіндік бермеді. Нәтижесінде ақша жүйесінің дезинтеграциясы бұрынғы кеңес республикаларының ұлттық валюталарын енгізуімен аяқталды.
Ұлттық банктердің дербестенуі және рубль аймағының ыдырауы
Егемендік жарияланғаннан кейін КСРО-ның 15 республикасындағы ұлттық банктер бір-біріне тәуелсіз түрде орталық банк қызметін атқара бастады. Бұл үрдістің салдарының бірі — несиелік экспансия болды. Мысалы, Украина Ұлттық банкі 1992 жылғы маусымда несие беру арқылы кәсіпорындардың міндеттемелері бойынша өзара есеп айырысуды жүзеге асырды. Мұндай тәжірибені ТМД елдерінің өзге орталық банктері де қайталады.
Қолма-қол рубльдегі «монополия» және қорғаныс реакциясы
Ресей қолма-қол рубль шығаруда басым рөлге ие болғанымен, бірқатар бұрынғы республикалар ішкі тұтыну нарығын «қорғау» үшін өз ақшаларын айналысқа енгізуге талпынды. Мұндай қадамдар Украинада, Литвада, Латвияда және Әзірбайжанда байқалды.
1992 жылғы шілде: есеп айырысу дағдарысы
Орталық банктердің корреспонденттік шоттарындағы қаражат көлемі және төлемдерді күнделікті екіжақты есеп айырысу талабы ұлттық деңгейдегі қолма-қолсыз «рубльдердің» қалыптасуына алып келді.
Келесі кезеңде ұлттық валюталарды енгізу басталды: 1993 жылғы маусым–шілдеде Эстония, Латвия және Беларусь өз валюталарын енгізе бастады; 1993 жылғы мамырда Қырғызстан, тамызда Грузия ұлттық валюталарын енгізді. Кейінірек (1995 ж. Тәжікстанды қоспағанда) Түрікменстан, Өзбекстан, Армения, Молдова және Қазақстан рубль аймағынан шықты.
Рубль аймағын сақтауға жасалған келісімдер
- 1992 ж. 9 қазанда ТМД-ның сегіз мемлекетімен: рубльді ресми төлем құралы ретінде пайдаланатын мемлекеттердің біртұтас ақша жүйесі және келісілген ақша-несие, валюта саясаты туралы келісім жасалды.
- 1993 ж. қыркүйекте алты мемлекеттің бірігуімен рубль аймағының жаңа типін құру туралы келісімдер қабылданды.
Алайда Ресейдің екіжақты келіссөздері сәтсіз аяқталып, бұрынғы кеңес мемлекеттерінің макроэкономикалық тұрақтандыру шараларын жүргізуін созып жіберді.
Қазақстанның рубль аймағындағы кезеңі және 1993 жылғы шешуші бұрылыс
1991 жылы КСРО ыдырағаннан кейін Қазақстан ТМД-ның басқа мемлекеттерімен бірге рубль аймағында қала берді. 1992 жылы айналысқа 200, 500 және 1000 рубльдік купюралар шықты, олардың элементі ретінде қызметі тоқтаған КСРО Мемлекеттік банкі көрсетілді. Сол жылы маусымда алғаш рет ресейлік 5000 рубль, кейін 10000 және 50000 рубль купюралары шығарылды.
Айналыста қатар жүрген ақша түрлері
- 1961–1991 жж. кеңес ақшалары
- 1992 ж. кеңес үлгісіндегі (200/500/1000) купюралар
- 1993 ж. бірінші жартыжылдықтағы ресейлік купюралар
1993 жылғы 23 шілдеде Ресей Орталық банкі 1961–1991 жылдардағы кеңес ақшаларының белгілерін, сондай-ақ 1992 жылғы 5000 және 10000 рубльдерді айналыстан алу туралы хабарлады. Алғашында айырбасқа бір апта берілді және айырбастауға 35 мың рубльден аспайтын сомалар жатты.
Қазақстан Республикасындағы ақша-несие саясаты (ұлттық валюта енгізілгеннен кейін)
Төл валютамыз пайда болған алғашқы жылдардағы Ұлттық Банктің ұстанған саясаты бүгінгі күнмен салыстырғанда мүлде бөлек болды. Қазіргі кезеңде теңгенің тұрақтылығы артып, теңгедегі салымдар көлемі ұлғайды. Төменде ақша-несие саясатының негізгі құралдары мен сол кезеңдегі нәтижелер қысқаша жүйеленді.
Пайыздық саясат
Пайыздық саясат — ақша-несие саясатының негізгі құралдарының бірі. Ұлттық банк инфляция деңгейін, ақша нарығындағы сұраныс пен ұсынысты және инфляциялық күтулерді ескере отырып, ортақ қайта қаржыландыру мөлшерлемесін бекітеді. Бұл саясат нарықтық пайыздық мөлшерлемелерге ықпал ету және ақша-несие саясатының мақсаттарын іске асыру үшін қолданылады.
Негізгі мақсат
Теңге енгізілгеннен кейін басты міндет — несиеге сұранысты азайту арқылы ақша массасының өсу қарқынын баяулату және инфляцияны төмендететін деңгейге жеткізу болды.
Маңызды тәуекел
Айырбас бағамы арқылы өлшенетін теңгенің сыртқы құны мен пайыздық мөлшерлемелер арқылы айқындалатын ішкі құны арасындағы сәйкессіздік ұлттық валютаның тұрақтылығына кері әсер етті.
Қайта қаржыландыру мөлшерлемесінің динамикасы
- 1994 қаңтар–ақпан: 270%
- 1994 наурыз–тамыз: 300%
- 1995: 52,5%
- 1997: 24%
Инфляцияның төмендеуі мен айырбас бағамының тұрақтануына байланысты 1994 жылдың ортасынан бастап мөлшерлеме кезең-кезеңімен төмендеді (1994 ж. аяғында — 230%, 1996 ж. қыркүйекте — 30%).
Резервтік талаптар
Банктердің несие беру көлемін реттеу, төлем қабілетсіздігі тәуекелін төмендету және салымшылардың мүддесін қорғау мақсатында Ұлттық банк резервтік талаптар механизмін қолданды. 1993 жылғы 1 қаңтарда енгізілген ережеге сәйкес міндетті резерв нормасы 18–20% болды. 1994 жылдың мамырынан бастап ол теңгедегі және шетел валютасындағы депозиттік міндеттемелер бойынша 15%-ға дейін төмендетілді.
Ақша мультипликаторы және реттеу нәтижесі
1994 жылдың бірінші жартысында ақша мультипликаторы тез өсті: 1 қаңтарда — 1,61; 1 сәуірде — 2,21; шілдеде — 3,1. Резервтік талаптарды қолдану және банктердің қарыз алушылардың несие қабілеттілігін бағалауына қатаң талап қою нәтижесінде 1994 жылдың 1 қазанында мультипликатор 1,66 деңгейіне дейін төмендеді. 1995–1996 жылдары 1,8–1,9 шамасында сақталды.
Резервтердің шамадан тыс өсуіне байланысты резервтеу тәртібінің баламалы нұсқасына көшу мүмкіндігі пайда болды: экономикалық нормативтерді орындайтын банктер үшін корреспонденттік шоттағы қаражат резервтік талаптан кем болмауға тиіс еді. 1995 жылы норматив 20%-ға, 1996 жылы 15%-ға дейін төмендетілді. Ұлттық банк резервтер бойынша (резервтік талаптан аспайтын орташа айлық қалдыққа) пайыз төлей бастады.
Баламалы резервтер үлесі
1995 жылдың басында баламалы резервтерді қолданған банктер үлесі 32,6%, жыл соңында 48,4% болды.
Тәртіп бұзушылық және санкциялар
1995 жылы банктердің 13,5%-ы резервтік талаптарды орындау тәртібін бұзып, айыппұл санкциялары қолданылды.
Әлемдік тәжірибе міндетті резервтердің тым жоғары деңгейі банк жүйесінің қаржылық делдал ретіндегі тиімділігін әлсірететінін көрсетеді: резерв нормасы артқан сайын несие ресурстарының экономикаға құйылуы тежеледі. АҚШ-та резерв нормалары банк санатына және депозиттің түрі мен көлеміне байланысты өзгеріп отырады, ал ФРЖ оларды экономикалық белсенділікті ынталандыру немесе тежеу үшін кезең-кезеңімен реттеп қолданады.
Несие операциялары және директивті несиелерден бас тарту
1994 жылғы қаңтардағы Ұлттық банк пен Министрлер Кабинеті арасындағы меморандумға сәйкес несиелер үш бағыт бойынша берілді: үкімет белгілеген басымдықтар бойынша директивті несиелер, бюджеттік тапшылықты жабу үшін коммерциялық банктер арқылы берілетін несиелер және несиелік аукциондар арқылы банктерге берілетін несиелер.
1994 жылғы негізгі қиындық
Ұлттық банк ұсынған 27,5 млрд теңге көлеміндегі несиенің 75%-ы Министрлер Кабинетінің қарамағына берілді. Директивті несиелердің қайтарымдылығы күрт төмен болды: 1994 жылы қайтарылуы тиіс 4,6 млрд теңгенің тек 1,8 млрд теңгесі ғана қайтарылды.
Несиелер кәсіпорындарға несие қабілеттілігіне қарамастан, ведомстволық келісімдер арқылы берілгендіктен, бюджет пен банк жүйесіне қысым күшейді. Санация және банкроттық механизмдерін толық қолданбай, басым салалардың қаржылық мәселесін шешу сәтсіз аяқталды.
1995 жылдың ақпанынан бастап директивті несиелеу тоқтатылды. 1994 жылғы ақпан–сәуірде төлемсіздік мәселесін шаруашылықаралық өзара есепке алу арқылы шешу әрекеті ақша массасының күрт ұлғаюына әсер етті: наурызда алдыңғы аймен салыстырғанда 40,6%, сәуірде 56,4% өсті. Бұл әдіс бір жағынан есеп айырысуды «жеңілдеткенімен», екінші жағынан баға өсімін ынталандырып, айналым қаражаттарының құнсыздануын күшейтті. Кейін бұл тәсілден бас тартылып, тұрақты клиринг жүйесіне сұраныс артты.
Бюджет тапшылығы және инфляциялық тәуекел
Үкіметті несиелеу көлемі көбіне бюджет тапшылығының деңгейіне тәуелді болды. Тапшылық жоғарылаған сайын несие эмиссиясының ықтималдығы артып, инфляцияға қысым күшейді. Сондықтан балама көздерді кеңейту маңызды болды: сыртқы қарыздар және үкіметтің бағалы қағаздары.
1994 жылғы сәуірде мемлекеттік қысқа мерзімді міндеттемелердің алғашқы аукционы өткізілді: бастапқы үш айда сату көлемі 1,5–2,3 млн теңге болса, 1994 жылғы желтоқсанда 171,7 млн, 1996 жылғы маусымда 3 млрд теңгеге дейін өсті. 1995 жылы банкаралық несиелерді сату тәжірибесі кеңейіп, ломбардтық негізде несие беру енгізілді. 1995 жылы орталық несиелер бойынша банктер қарыздарын қайта құрылымдау процесі басталып, айыппұлдар мен пайыз өсімінен жиналған берешектің экономикаға кері әсерін азайтуға бағытталды.
Ашық нарықтағы операциялар
Ашық нарықтағы операциялар — орталық банктің ақша массасын реттеу мақсатында бағалы қағаздарды сатып алу-сату арқылы жүргізетін ең икемді құралдарының бірі. Негізгі логика қарапайым:
Ақша массасын қысқарту
Орталық банк бағалы қағаздарды сатады, банктердің резервтік шоттарынан қаражат есептен шығарылады. Нәтижесінде банктердің несиелік ресурстары қысқарып, ақша массасы төмендейді.
Ақша массасын ұлғайту
Орталық банк бағалы қағаздарды сатып алып, құнын банктердің резервтік шоттарына аударады. Бұл өтімділікті арттырып, несие беруді ынталандырады.
Ашық нарықтағы операциялар тікелей (әдеттегі сатып алу/сату) немесе қайтарымды (кері операция алдын ала белгіленген бағаммен міндетті түрде орындалатын) болуы мүмкін. 1995 жылдың ортасынан бастап Ұлттық банк өз бағалы қағаздар портфелін қалыптастыру жұмысын бастады: ол 386,6 млн теңгені құрады, ал нарықтағы әртүрлі мерзімді қазынашылық міндеттемелердің жалпы айналымындағы үлесі 6,8% болды.