ӘЛЕУМЕТТАНУ ТЕОРИЯЛАРЫН ҚОЛДАНУ ТУРАЛЫ

Зерттеудің мақсаты және оқырманға ескерту

Бұл жұмыстың айқын, объективті мақсаты бар: кейбір әлеуметтану теорияларын фактілер арқылы тексеру. Әлеуметтану мен саяси экономия саласында еңбек ететін зерттеушінің, әдетте, өзі ұстанатын әрі қорғауға дайын практикалық қағидалары болады. Мұнда айыптарлық ештеңе жоқ. Алайда оқырманға алдын ала ескерткім келеді: бұл — менің жолым емес.

Сондай-ақ баяндаудың мұндай мәнері автор сөзін оның тура мағынасынан тыс түсіндіруге итермелеуі мүмкін. Мысалы, бір автор белгілі бір А теориялық жүйесіндегі қателерді көрсетсе, оны сол жүйенің қарсыластарына қосып жібереді, тіпті кейде А-ға қарама-қарсы В жүйесінің жақтасы деп ойлайды.

Жиі кездесетін жаңсақ қорытындылар

Жалпыға бірдей сайлау құқығындағы кемшіліктерді байқаған адамды сайлау құқығын шектеуді қолдайды деп күдіктену.
Демократияның әлсіз тұстарын жазғанды аристократиялық биліктің жақтаушысы деп қабылдау.
Монархияның жекелеген артықшылықтарын атап өтсең, сөзсіз республиканың жауы деп түсіну (және керісінше).

Мұнда әр пікірге шамадан тыс жалпы мағына беру әдетке айналған. Кейде мұның белгілі бір дәрежеде қисыны да бар: автор ашық айтқанынан көбірек нәрсені меңзеуі мүмкін. Бірақ көркем әдебиетте құптарлық мұндай тәсіл ғылым үшін әрдайым орынды емес. Сондықтан бұл жерде айтылған ойлардың ешқандай астары жоқ: оларды тура мағынасынан кеңейтіп түсіндірмеу керек.

Объективті және субъективті құбылыстар: өзара ықпал

Адамдардың әрекетінің көпшілігі қисынды ойланудан емес, сезімнің ықпалымен жасалады. Бұл әсіресе экономикалық емес мақсат көзделетін әрекеттерге тән. Қарама-қарсы көріністі біз экономикалық сипаттағы әрекеттерден, әсіресе коммерция мен ірі өндіріс саласынан байқаймыз.

Тарихи мысал: «ағаш қабырға» және нақты шешім

Парсылардың басып кіруінен қауіптенген афиналықтар Дельфы көріпкеліне жүгініп, «Зевс сыйлаған ағаш қабырғалар ғана сендерді аман алып қалады» деген жауап алады. Осыдан кейін олар бүкіл флотын жинап, парсыларды Саламин бұғазындағы шайқаста жеңеді.

Бірақ осындай екі құбылысты жай ғана қатар қойып, «қалай үйлеседі» деумен шектелу жеткіліксіз. Алдымыздан тағы бір міндет шығады: нақты (объективті) құбылыс субъективті құбылыстың өзгеруіне қалай ықпал етеді және керісінше, субъективті құбылыстың өзгеруі нақты болмысқа қалай әсер етеді.

Дарвинизмнің «тым қарапайым» жауабы

Дарвинизм бұл сұраққа тым қарадүрсін жауап береді: сәйкес келмейтін индивидтерді «ығыстырса», объективті және субъективті құбылыстардың сәйкестігі өзінен-өзі орнығады дейді. Өкінішке қарай, бұл түсіндіру тек ішінара ғана дұрыс.

Енді біз көбірек еленбей келген мәселелерге көшеміз, қажет болғанда бұрын қарастырылған мәселелерге қайта оралып отырамыз.

Экономикалық дағдарыстар және «психологиялық ырғақ»

Экономикалық дағдарыстар — жеке жағдайлар тұрғысынан алғанда, жалпы қозғалыстың ауысып отыруын сипаттайтын Спенсер ашқан ырғақтылық заңының бір көрінісі ғана. Бұл құбылыстар қазіргі дәуірде, ең алдымен, Джевонс пен Клеман Юглардың еңбектерінде ерекше егжей-тегжейлі талданды.

Менің «Cours d’Économie politique» атты кітабымда бұл циклдар психологиялық ырғақтың көптеген көріністерінің бірі ғана деген пікір айтылған. Ең жаңа зерттеулердің мәліметтері мені осы көзқарастың дұрыстығына одан әрі сендіреді.

Мораль

Экономикадағы тербелістерге ұқсас толқындар моральдық бағалауларда да байқалады.

Дін

Дағдарыс кезеңдері діни сезімнің күшеюін немесе жаңа діни пішіндердің тууын жеделдетуі мүмкін.

Саясат

Ұрандар мен «моральдық» сөздер нақты саяси мүдделерді бүркемелеуге қызмет етуі ықтимал.

Алайда бәрін экономикалық тербелістерге айна-қатесіз телу — қателік. Кей жағдайларда негізгі себеп мүлде басқа фактор болуы мүмкін. Мысалы, діни сезімнің күшеюі — негізгі фактор болып, ал одан туындайтын А, В, С... культтер мен секталар — туынды құбылыстар болуы ықтимал. Туынды құбылыстардың ықпалын жоққа шығаруға болмайды, бірақ екінші қатардағы нәрсені алдыңғы орынға шығару дұрыс емес.

Ғылыми әдіске қатысты ұстаным

Барлық мәселелерді бірден шешуге ұмтылу — шын мәнінде ғылыми әдіс емес. Керісінше, оларды біртіндеп шешу керек. Әзірге біз түрлі ағымдар мен қозғалыстардың бар екенін мойындаймыз да, ал олардың табиғатын басқа уақытта, басқа еңбектерде талдауды мақсат етеміз.

Пікірталас мәдениеті және «ізгі» сөздердің тасасындағы шындық

Дау қаншалықты байыпты көрінсе де, келтірілген уәждер істің мәніне тікелей қатысы сирек болады. Францияда 1789 жылғы революция қарсаңында «адамгершілік», «сезім», «бауырластық» туралы бітпейтін пікірталастар жүрді; ал шын мәнінде якобиндік баскесерлік пен тонаушылыққа дайындық пісіп-жетіліп жатқан еді.

Бүгін де осы «ойындар» қайта басталғандай: буржуазия «ынтымақ» туралы сыпайы сөздерімен өздерін апатқа бастайтын қайшылықтарды дайындауы мүмкін.

Бір ұғым — екі түрлі деңгей: субъективті және объективті

Профессор Панталеони социализмнің жеңу мүмкіндігін жоққа шығарады; ал мен, керісінше, оның жеңіске жетуі мүмкін, тіпті аса ықтимал деймін. Бұл көзқарастар қарама-қарсы сияқты көрінгенімен, шын мәнінде олай емес: біз әртүрлі нәрсе туралы айтып отырмыз. Панталеони социализмді субъективті феномен ретінде қарастырады, мен оны объективті құбылыс ретінде талдаймын. Мәселенің өзегінде бұл екі көзқарас бір-біріне қайшы келмейді.

Елестетілген диалог: 1789 қарсаңы

— Мемлекетті қайта құруға ұмтылған осы адамдар бәрібір арманшылдар. «Қоғамдық шартқа» кім сенеді?

— Ортақ ырық қателесе алмайды.

— Тамаша! Сонда тұтас халықтарды билеген соқыр сенімдерді де қателік демейміз бе?

— Адамдар жақсы болып туады, бірақ священниктер мен корольдар оларды бұзады.

— Бұл ертегіге кішкентай бала да сенбейді. Егер жаңа үкіметіңіз «таза бастауға» сүйенсе, оның орнығуына мыңжылдықтар қажет болуы мүмкін.

— Біз парасат патшалығының туу сәтін бастан өткеріп отырмыз.

— Сіз адам психологиясын нашар білесіз: адамдардың негізгі әрекеттері бұрынғыдай сезімнен туындай береді.

— Парасат үстемдік еткенде халық арасынан шыққан адал, алғыр адамдар төңкеріссіз-ақ қоғамды өзгерте алады.

Факторлар: объективті көрініс және субъективті бұрмалау

Құбылысты объективті жағынан қарастырсақ, біз үшін үш факторлар тобы маңызды:

1) Діни сезімдердің өскелең қарқындылығы: бұл дағдарыстың күшею кезеңіне кіргенімізді көрсетеді.
2) Ескі аристократияның құлдырауы.
3) Жаңа аристократияның дүниеге келуі.

Ал құбылысты субъективті жағынан қарастырғанда, бірінші факторды елемей кетсе де, жалпы көрініс тым бұзылып кетпейді. Керісінше, қалған екеуі субъективті қабылдауда шындықтан алшақ кейіпке енеді: ескі аристократияның құлдырауы «гуманизм» мен «альтруизмнің» күшеюі сияқты көрінеді, ал жаңа аристократия «жуас пен әлсізді күштілердің озбырлығынан қорғау» ретінде сипатталуы мүмкін.

Діни дағдарыс, эротикалық импульстер және жаңа «аскеттер»

Егер мен қателеспесем, мұнда діни сөздерден өзге де нәрсе бар. Кейде адамдар эротикалық сезімнің діни кейіпке енетінін байқап, әсіресе жүйке сырқатына ұшыраған әйелдерге қатысты көптеген оқиғаларды мысалға келтіреді.

Басқа дәуірде, мысалы XVIII ғасырдың соңында, кей адамдар өз нәпсісін жасырмай-ақ қояр еді. Бірақ жағдай өзгерді: бүгін олар оны ашық көрсетуден жалтарып, өз құмарлығын «тиісті тақырыптағы» әңгімелермен алмастыруға тырысады. Олар кез келген сылтаумен бейморальдық туралы насихат айтуға құлшына кіріседі. Мұндай «аскеттерді» социалистер арасында да, гористер арасында да (Француз Конвентінде жоғарыда отырғандар), сондай-ақ ортодокс христиандардың арасында да кездестіруге болады.

Дағдарыс әсері: жеке қиялдан бұқаралық қозғалысқа

Қоғам дағдарыстың ұлғаю кезеңіне тап болмаса, мұндай қиялдар аз ғана топтың шеңберінен шықпайды. Ал дағдарыстар кезінде олар қатты жаңғырық туғызып, бұқаралық қозғалыстарға дейін өсіп кетуі мүмкін.

Ғылымның өзі де ықпалдан тыс емес

Тіпті позитивтік ғылымдар да діннің ықпалынан толық аман қала алмады. Астроном Г. Файе Күн жүйесінің шығу тегін қарастыра отырып, «Болмыс кітабының алғашқы тарауларына тиісті назар аудармай, тұрпайы дәуірді зерттей алмайсыз» деп жазуды қажет санайды және адамзаттың фетишизмнен, политеизмнің қисынсыздықтарынан, астрологиялық қиялдардан бастамағанын дәлелдеуге тырысады.

Ньютон теориясын ұстануға мүмкіндік бола тұра, Птолемей жүйесін «сыртқы көрініске көбірек сәйкес» және «тікелей қолдануға ыңғайлы» деп қабылдар еді деу — кемінде батыл тұжырым.

Социализм: жаңа діни пішін және бейімделу

Егер туынды көріністерді уақытша ысырып қойып, діни сезімдердің негізгі көріністеріне қайта оралсақ, онда олардың өсуі, шамасы, бұрынғы діни пішіндерден өзгеше діннің жаңа пішініне айналған социализмнің пайдасына жұмыс істейтінін көреміз. Ұлы діни дағдарыстар дәуірінде мұндай жағдай жиі қайталанған.

Бұл жаңа пішін бұрынғы нанымдардың ыдырауына әкеліп, оларды толық ығыстыра ма, әлде буддизм орныққан тұста немесе протестанттық реформа кезінде болғандай, қатар өмір сүре ме — әзірге белгісіз. Даму барысы екінші нұсқаға көбірек ұқсайтын сияқты.

Бейімделу логикасы: мақсат сақталып, тәсіл өзгереді

Мұнда социализмнің өзі де өзгеретінін қосу керек: ол бәсекелес «діндерден» көп нәрсе алады. Христиандардың бір бөлігі жер бетінде Христ патшалығы орнайды деп күтуден шаршады, ал парасаттылары қарсыластарды жеңу үшін іскер әрі толерантты болудың қажет екенін түсінді. Сөйтіп, мақсат-мұратты сақтай отырып, өмір салты мен күнделікті көзқараста ымырашылдыққа бет бұрды.

Қазір социалистер де мұны өздерінің минимум-бағдарламасында көрсетеді, ал Бернштейн бұл жаңа жолды ашық меңзейді. Голландияда ымырасыз, революцияшыл социализм бәсеңдеп, мемлекеттік социализмге орын бере бастады. Социалистер билікке ұмтылып, кей жерлерде оған жақындап та қалды.

Бұл фактілерден кейінірек жалпы қорытындылар шығарамыз. Әзірге экономикалық дағдарыстардағыдай, қазіргі діни дағдарыстың күшею кезеңінде де өздерін шарықтау сәтінде толық көрсететін күштер байқала бастағанын ғана атап өтейік.

Саяси айла және қабылданған «пішінмен» сөйлеу

Науман мен оның серіктері толық сенімдегі христиандар да, кәміл сенімдегі социалистер де емес. Олар кей діндарлар сияқты өзге адамдардың діни сезімінен пайда іздейтін айлакерлерге ұқсайды: мақсат — саяси істегі нақты пайда.

Негізгі қағида: идеялар қоғам қабылдаған тілмен айтылады

Барлық замандарда адамдар өз көзқарастары мен идеяларын сол қоғамда қабылданған пішінде білдіруге мәжбүр. Бірнеше ғасыр бұрын кез келген толғам христиандық тілмен сөйлеуге тиіс еді. Макиавелли «Мандрагоро» комедиясында Фра Тимотеоның Лукрецияны көндіру үшін шіркеу әкелерінің сөздерін тізіп, христиан ілімін «дәлел» етуін әжуа етеді. Бүгін Фра Тимотео «ынтымақ» пен гуманистік максималарды табар еді.

Секталардың көбеюі және болашақтағы сын

Қазіргі және бұрынғы діни дағдарыстардың тағы бір ұқсастығы бар: секталардың қаптауы. Бастапқыда христиандық өз бірлігі мен ортодокстығын папалық институт арқылы сақтады. Бүгінге дейін конгрестер, яғни «социалистік бүкіләлемдік соборлар» белгілі бір бірлікті ұстап тұра алады. Германияда Бебель мен Либкнехт жік шығарушыларды түбегейлі жоя алмаса да, тежей білді.

Дегенмен бұл мәселені болашақта міндетті түрде шешуге тура келеді. Біз оның қалай іске асатынын кейінірек сөз етеміз.